2024/12: Üst düzey yöneticilerin sorumluluğu ve alt işverenlerin borçları

Bu bölüm, 2024/12 sayılı Genelgenin tüzel kişi işverenin prim borcundan kimlerin, hangi dönem için ve nasıl sorumlu tutulacağını anlatan iki başlığını kapsar: üst düzey yöneticilerin sorumluluğu (11) ve alt işverenlerin borçları (12). İkisinin ortak noktası, borcun tek bir kişiye değil, Kanunun saydığı birden fazla kişiye birlikte yöneltilmesi ve takibin bu kişiler hakkında aynı anda yürütülmesidir.

Üst düzey yöneticilerin sorumluluğu (11)

Dayanak: 5510 sayılı Kanun md. 88/20

Kurumun sigorta primleri ve diğer alacakları haklı bir sebep olmaksızın Kanunda belirtilen sürelerde ödenmezse;

• kamu idarelerinde: tahakkuk ve tediye (ödeme) ile görevli kamu görevlileri,
• tüzel kişiliği haiz diğer işverenlerde: şirket yönetim kurulu üyeleri de dâhil olmak üzere üst düzeydeki yönetici veya yetkililer ile kanuni temsilciler,

Kuruma karşı işverenleriyle birlikte müştereken ve müteselsilen sorumludur. Müteselsil sorumluluk, alacaklı Kurumun borcun tamamını sorumluların herhangi birinden isteyebilmesi demektir. Bu kişiler tüzel kişinin malvarlığıyla birlikte şahsi malvarlıklarıyla da sorumludur.

Kimlerin üst düzey yönetici, yetkili veya kanuni temsilci sayılacağı ve sorumluluklarının kapsamı; 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu, mülga 6762 ve yürürlükteki 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ve ilgili diğer mevzuatla belirlenir.

Sonuç: prim ve prime ilişkin alacakların takip ve tahsili, md. 88/20 gereği tüzel kişi ile aynı anda üst düzey yönetici, yetkili ve kanuni temsilciler hakkında da yürütülür. Önce şirketin malvarlığına gidip, tahsil edilemezse yöneticiye dönme şeklinde bir sıra yoktur.

Sık karıştırılır: 5510 md. 88/20'deki sorumluluk, şirketten tahsil imkânsızlığı şartına bağlı değildir; şirketle birlikte ve aynı anda takip edilir. Tahsil edilemeyen kısım için ikincil sorumluluk mantığı 6183 sayılı Kanunun mükerrer 35 ve 35 inci maddelerinin dünyasıdır.

Sorumluluğun zaman bakımından sınırı

• Yöneticiler, görevde bulundukları dönemde tahakkuk eden ve ödenmeyen borcun tamamından sorumludur.
• Görevleri sona ermiş olsa bile, görevde oldukları döneme ait borçtan sorumlulukları devam eder.
• Görevin sona erdiği tarihten sonra tahakkuk eden borçtan sorumlu tutulamazlar.

Yönetim kurulu üyeleri: temsil ve ilzam yetkisi aranmaz

Şirketi temsil etme ve imzasıyla bağlama (ilzam) yetkisi bulunsun veya bulunmasın, yönetim kurulu üyeleri işverenle birlikte müşterek ve müteselsil sorumludur. Sorumluluk için primlerin ödenmesi gereken ayda yönetim kurulu üyesi olunması yeterlidir. Bu nedenle, primlerin ödenmesi gereken son gün itibarıyla da olsa üye olunan dönemlerde ödenmesi gereken prim ve prime ilişkin borçlardan sorumluluk doğar.

Tuzak: “Temsil yetkisi olmayan yönetim kurulu üyesi sorumlu tutulamaz” ifadesi yanlıştır. 5510 kapsamındaki prim borcunda yönetim kurulu üyeliği tek başına yeterlidir.

Prim dışı alacaklarda farklı dayanak

Özel kanunlarıyla takip ve tahsil görevi Kuruma verilen diğer alacaklarda (ör. damga vergisi) tüzel kişiliği haiz işverenlerin üst düzey yönetici veya yetkilileri ile kanuni temsilcileri hakkında 6183 sayılı Kanunun mükerrer 35 inci maddesine göre işlem yapılır; 5510 md. 88/20 uygulanmaz.

Görevden ayrılma tarihinin tespiti

Görevden alma: Yargıtay içtihadına göre görevin sona erdiğine ilişkin Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi ilanı, işlemi hukuken var eden (kurucu) değil, yalnızca üçüncü kişilere duyuran (bildirici) bir işlemdir. Bu yüzden genel kurul, yönetim kurulu, ortaklar genel kurulu gibi organlarca yöneticinin görevden alınmasında ilan tarihi değil, görevden alma kararının tarihi esas alınır.

İstifa: İstifa, kişinin isteğine bağlı, herhangi bir organın kabulüne bağlı olmayan ve bozucu yenilik doğuran (mevcut ilişkiyi sona erdiren) tek taraflı bir hukuki işlemdir. Buna göre:

• İstifa noter aracılığıyla yapılmışsa: istifanın tüzel kişiye ulaştığı tarih,
• İstifa doğrudan tüzel kişiye sunulmuşsa: istifanın kayda alındığına ilişkin yönetim organı kararının tarihi esas alınır; ancak bu kararın her zaman düzenlenebilir nitelikte olmayan bir belgeyle (ör. noter onaylı karar defteri) ispatlanması gerekir.

Örnek: Yönetim kurulu üyesi 10 Ocak'ta genel kurul kararıyla görevden alınmış, ilan 20 Mart'ta yayımlanmıştır. Bu kişi, görevde olduğu döneme ait (ör. Aralık ayı) primlerden sorumludur; Şubat ayı primi için ise ilanın Mart'ta çıkmış olmasına bakılarak sorumlu tutulamaz, çünkü esas alınacak tarih 10 Ocak'tır.

Sınavda çok sorulur: Görevden almada karar tarihi, noterle istifada istifanın şirkete ulaştığı tarih esastır. Ticaret sicili ilan tarihi bildirici niteliktedir, sorumluluğun bittiği anı belirlemez.

Alt işverenlerin borçları (12)

Kavramlar

• İşveren (5510 md. 12/1): 4/1-(a) ve 4/1-(c) kapsamında sigortalı sayılanları çalıştıran gerçek veya tüzel kişiler ile tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlar.
• Alt işveren (5510 md. 12/6): Bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin bir işte ya da işin bölüm veya eklentilerinde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği sigortalıları çalıştıran üçüncü kişi.
• Sigortalılar alt işveren aracılığıyla işe girmiş ve onunla sözleşme yapmış olsalar bile asıl işveren, Kanunun işverene yüklediği yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur.
• Prim ödeme yükümlüsü (5510 md. 87/a): 4/1-(a), 4/1-(c) ve 5/(a) kapsamındakiler için işverenleridir.

Alt işveren sayılmanın iki şartı: (1) üçüncü kişiye ait bir işyerinde yürütülen mal veya hizmet üretimine ilişkin bir işte ya da işin bölüm veya eklentisinde iş almak, (2) bu iş için sigortalı çalıştırmak. Kendi işyerinde bağımsız iş gören ya da yalnızca mal satan tedarikçi alt işveren değildir.

Alt işverenin tescili: ayrı dosya açılmaz

Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği md. 31/1'e göre alt işveren, yükümlülüklerini asıl işverenin işyeri sicil numarasına eklenen üç haneli alt işveren numarası ile ve asıl işverenin işyeri dosyası üzerinden yerine getirir. Alt işveren adına ayrı işyeri dosyası açılmaz.

Borçlu tanımı ve ödeme emri

SGK'nın 6183 sayılı Kanuna göre kullanacağı yetkilere ilişkin Yönetmeliğin 4 üncü maddesindeki “borçlu” tanımı geniştir: gerçek kişiler ve kanuni temsilcileri, mirasçıları, kefilleri, vakıf ve cemaat gibi tüzel kişiliği olmayan teşekkülleri idare edenler, tüzel kişiler ile yönetim kurulu üyeleri dâhil üst düzey yöneticiler, yetkililer ve kanuni temsilciler, kamu idarelerinin tahakkuk ve tediye ile görevli kamu görevlileri, yabancı şahıs ve temsilcileri, işveren vekilleri, alt işveren, geçici iş ilişkisiyle sigortalıyı devir alan işveren, işyerinin devralınması, intikali, başka bir işyerine katılması veya birleşmesi hâlinde yeni işveren.

6183 md. 55'e göre amme alacağını vadesinde ödemeyenlere, 15 gün içinde borçlarını ödemeleri veya mal bildiriminde bulunmaları gerektiği bir ödeme emri ile tebliğ edilir.

Sonuç: Alt işveren Kuruma olan borçlarından asıl işverenle birlikte sorumlu olduğundan, alt işverenin yasal süresinde ödenmeyen borcu için düzenlenen ödeme emirleri asıl işverene ve alt işverene aynı anda (birlikte) gönderilir ve icra takibi ikisi hakkında birlikte yürütülür.

Dikkat: Alt işveren borcunda “önce alt işverene, ödemezse asıl işverene” şeklinde bir sıra yoktur; ödeme emirleri birlikte gönderilir.

Sınavda dikkat

• 5510 md. 88/20: işverenle birlikte müşterek ve müteselsil, şahsi malvarlığıyla, aynı anda takip.
• Kamu idarelerinde sorumlu olanlar: tahakkuk ve tediye ile görevli kamu görevlileri.
• Yönetim kurulu üyesi için temsil ve ilzam yetkisi aranmaz; primlerin ödenmesi gereken ayda üye olmak yeterlidir.
• Görev süresinde tahakkuk eden borcun tamamından sorumluluk sürer; görevden sonraki borçtan sorumluluk yoktur.
• Görevden almada karar tarihi, noterle istifada tebliğ (ulaşma) tarihi, doğrudan istifada kayda alma kararının tarihi esastır; TTSG ilanı bildiricidir.
• Damga vergisi gibi prim dışı alacaklarda yöneticiler için 6183 mükerrer 35.
• Alt işverene ayrı dosya açılmaz; üç haneli alt işveren numarası; ödeme emri asıl ve alt işverene birlikte.