Görev, Yetki ve Yargı Yeri Belirlenmesi

Görevin belirlenmesi (md. 1)

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'na (HMK) göre mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir. Göreve ilişkin kurallar kamu düzenindendir; bu nedenle taraflar sözleşmeyle görevli mahkemeyi değiştiremez.

Asliye hukuk mahkemesi (md. 2)

• Dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarla şahıs varlığına ilişkin davalarda, aksine bir düzenleme bulunmadıkça görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir.
• Kanunlarda aksine düzenleme yoksa asliye hukuk mahkemesi diğer dava ve işler bakımından da görevlidir; yani genel görevli mahkeme odur.
• Ölüm veya vücut bütünlüğünün yitirilmesinden doğan tazminat davalarına ilişkin md. 3, Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir.

Sulh hukuk mahkemesi (md. 4)

Sulh hukuk mahkemeleri, değer veya tutara bakılmaksızın şu davaları görür:

• İcra ve İflas Kanunu'na göre ilamsız icra yoluyla tahliyeye ilişkin hükümler ayrık olmak üzere, kira ilişkisinden doğan alacak davaları dâhil tüm uyuşmazlıklar ve bunlara karşı açılan davalar,
• Taşınır ve taşınmaz mal veya hakkın paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesi davaları,
• Taşınır ve taşınmaz mallarda sadece zilyetliğin korunmasına yönelik davalar,
• Kanunların sulh hukuk mahkemesini veya hâkimini görevlendirdiği davalar.

Genel yetki (md. 5-7)

• Genel yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir; yerleşim yeri Türk Medenî Kanunu'na göre belirlenir.
• Davalı birden fazla ise dava bunlardan birinin yerleşim yerinde açılabilir. Kanunda tüm davalılar için ortak yetkili mahkeme belirtilmişse davaya orada bakılır.
• Davalılardan biri sırf kendi yerleşim yerinden başka mahkemeye getirilmek amacıyla davaya dâhil edilmişse, mahkeme o davalının itirazı üzerine onun hakkındaki davayı ayırarak yetkisizlik kararı verir.

Özel yetki hâlleri (md. 8-16)

• Geçici oturanlar (md. 8): Memur, işçi, öğrenci, asker gibi kişilere karşı alacak veya taşınır mal davalarında, bulunmaları uzunca sürecekse bulundukları yer mahkemesi de yetkilidir.
• Türkiye'de yerleşim yeri yoksa (md. 9): Türkiye'deki mutad mesken mahkemesi genel yetkilidir.
• Sözleşme (md. 10): Sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi de yetkilidir.
• Miras (md. 11): Tereke paylaşımı, tenkis, ölüme bağlı tasarrufun iptali gibi davalarda ölenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir.
• Taşınmazın aynı (md. 12): Ayni hak, zilyetlik veya alıkoyma hakkı davalarında taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.
• Karşı dava (md. 13): Kesin yetki yoksa asıl davaya bakan mahkeme karşı davaya da yetkilidir.
• Şube ve tüzel kişi (md. 14): Şube işlemlerinde şubenin bulunduğu yer de yetkilidir; ortaklık/üyelik ilişkisi davalarında tüzel kişinin merkezi kesin yetkilidir.
• Sigorta (md. 15): Can sigortalarında sigorta ettiren, sigortalı veya lehtarın yerleşim yeri kesin yetkilidir; hüküm deniz sigortalarında uygulanmaz.
• Haksız fiil (md. 16): Fiilin işlendiği, zararın meydana geldiği veya gelme ihtimali bulunan yer ya da zarar görenin yerleşim yeri de yetkilidir.

Yetki sözleşmesi ve itiraz (md. 17-19)

• Yetki sözleşmesini yalnız tacirler veya kamu tüzel kişileri yapabilir; aksi kararlaştırılmadıkça dava sadece belirlenen mahkemede açılır.
• Serbestçe tasarruf edilemeyen konularda ve kesin yetki hâllerinde yetki sözleşmesi yapılamaz. Sözleşme yazılı olmalı, hukuki ilişki belirli veya belirlenebilir olmalı ve mahkeme gösterilmelidir.
• Kesin yetkide mahkeme yetkisini davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırır. Kesin olmayan yetkide itiraz cevap dilekçesinde ve yetkili mahkeme gösterilerek yapılır; yapılmazsa davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir.

Görevsizlik/yetkisizlik sonrası ve yargı yeri belirlenmesi (md. 20-23)

• Kararın kesinleşmesinden (veya başvuru ret kararının tebliğinden) itibaren iki hafta içinde dosyanın gönderilmesi istenmezse dava açılmamış sayılır.
• Yargı yeri belirlenmesi; görevli ve yetkili mahkemenin davaya bakmasına engel çıkması, yargı çevresi sınırında tereddüt, iki mahkemenin kesinleşen görevsizlik kararı veya kesin yetki hâlinde kesinleşen iki yetkisizlik kararı durumlarında yapılır.
• İlk derece mahkemeleri için bölge adliye mahkemesi, bölge adliye mahkemeleri için Yargıtay karar verir; inceleme dosya üzerinden yapılabilir ve verilen karar sonraki mahkemeyi bağlar.

Sınavda dikkat

• Genel görevli mahkeme asliye hukuk; kira uyuşmazlıkları, ortaklığın giderilmesi ve sadece zilyetliğin korunması davaları değere bakılmaksızın sulh hukuk mahkemesinindir.
• Kesin yetki örnekleri: miras davaları, taşınmazın aynı, tüzel kişi ortaklık davaları, can sigortası.
• Yetki sözleşmesi tarafları yalnız tacirler veya kamu tüzel kişileridir ve sözleşme yazılı olmalıdır.
• Dosyanın gönderilmesi için süre iki haftadır; süre kaçarsa dava açılmamış sayılır.