Hâkimin Yasaklılığı, Reddi ve Hukuki Sorumluluğu

Yasaklılık sebepleri (md. 34)

Aşağıdaki hâllerde hâkim davaya bakamaz ve talep olmasa bile çekinmek zorundadır:

• Kendisine ait olan veya doğrudan ya da dolayısıyla ilgili olduğu dava,
• Evlilik bağı kalksa bile eşinin davası; kendisinin veya eşinin altsoy veya üstsoyunun davası,
• Arasında evlatlık bağı bulunanın davası; nişanlısının davası,
• Üçüncü derece dâhil kan hısımları ile evlilik bağı kalksa dahi kayın hısımlarının davası,
• Taraflardan birinin vekili, vasisi, kayyımı veya yasal danışmanı sıfatıyla hareket ettiği dava.

Çekinme kararına karşı üst mahkemeye başvurulabilir. Yasak sebebinin doğduğu tarihten itibaren yapılan işlemler üst mahkemece iptal olunabilir; hüküm ve kararlar ise herhâlde iptal olunur (md. 35).

Ret sebepleri (md. 36-37)

Tarafsızlıktan şüpheyi gerektiren önemli bir sebep varsa taraf hâkimi reddedebilir, hâkim de bizzat çekilebilir. Özellikle şu hâllerde ret sebebi kabul edilir: taraflardan birine öğüt vermiş veya yol göstermiş olmak; kanunen gerekmediği hâlde görüşünü açıklamış olmak; davada tanık, bilirkişi, hâkim, hakem, arabulucu veya uzlaştırmacı olarak bulunmuş olmak; davanın dördüncü derece dâhil yansoy hısımlarına ait olması; taraflardan biriyle davası veya düşmanlığı bulunması. Bizzat çekilmeyen hâkim, ret talebinde bulunuluncaya kadar davaya bakabilir.

Ret usulü (md. 38-42)

• Ret sebebini bilen taraf talebini en geç ilk duruşmada; sonradan öğrenmişse öğrenmeden sonraki ilk duruşmada, yeni işlem yapılmadan önce bildirir. Süresinde yapılmayan talep dinlenmez.
• Ret dilekçeyle istenir, dilekçe reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeye verilir. Ret talebi geri alınamaz; hâkimi çekilmeye davet ret hükmündedir.
• Karşı taraf bir hafta içinde cevap verebilir; hâkim de bir hafta içinde düşüncesini yazıyla bildirir.
• Talep, reddi istenen hâkim katılmaksızın mensup olduğu mahkemece incelenir. Tek hâkimli mahkemede o yerdeki diğer asliye hukuk hâkimi; o da yoksa asliye ceza hâkimi, yoksa en yakın asliye hukuk mahkemesi inceler. Sulh hukuk hâkimi için sıra: diğer sulh hukuk, sulh ceza, asliye hukuk, asliye ceza, en yakın sulh hukuk hâkimi.
• Süresinde yapılmayan, inandırıcı delil gösterilmeyen veya davayı uzatma amacı açık talep geri çevrilir; bu kararı reddedilen hâkimin kendisi (toplu mahkemede katılımıyla) verir.
• Karar dosya üzerinden verilebilir; ret sebebi sabit olmasa da muhtemel görülürse kabul edilebilir; ret sebepleri hakkında yemin teklif olunamaz.
• Kötüniyetli ve esastan kabul edilmeyen talepte 500 TL'den 5.000 TL'ye kadar disiplin para cezası verilir; aynı tarafın aynı davadaki sonraki reddinde ceza öncekinin iki katından az olamaz.

Kanun yolu (md. 43-45)

Esas hüküm bakımından istinaf yolu kapalı işlerde merci kararları kesindir; açık işlerde tebliğden itibaren iki hafta içinde istinafa, temyiz yolu açık işlerde iki hafta içinde temyize başvurulur. Zabıt kâtibinin reddi hakkında görev yaptığı mahkemenin kararı kesindir.

Hukuki sorumluluk (md. 46-49)

• Hâkimin yargılama faaliyetinden dolayı tazminat davası hâkime değil Devlet aleyhine açılır. Sebepler: kayırma veya kin, menfaat, açık ve kesin kanun hükmüne aykırılık, tutanakta olmayan sebebe dayanma, tutanak/karar tahrifatı, hakkın yerine getirilmesinden kaçınma.
• Dava, ceza soruşturması veya mahkûmiyet şartına bağlanamaz. Devlet ödediği tazminat için ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde hâkime rücu eder.
• İlk derece ve BAM hâkimleri için dava Yargıtay ilgili hukuk dairesinde, Yargıtay başkan ve üyeleri için Yargıtay Dördüncü Hukuk Dairesinde görülür; temyiz incelemesini Hukuk Genel Kurulu yapar. Dava hâkime resen ihbar edilir; esastan reddinde davacıya 500-5.000 TL disiplin para cezası verilir.

Sınavda dikkat

• Yasaklılıkta kan hısımlığı üçüncü dereceye, ret sebebinde yansoy hısımlığı dördüncü dereceye kadardır.
• Ret talebi geri alınamaz; çekilmeye davet de ret sayılır.
• Tazminat davası Devlete karşı açılır; rücu süresi ödemeden itibaren bir yıldır.
• Ret talebiyle ilgili istinaf ve temyiz süresi iki haftadır.