Yargılamaya Hâkim Olan İlkeler

Tasarruf ilkesi (md. 24)

Hâkim, iki taraftan birinin talebi olmaksızın kendiliğinden bir davayı inceleyemez ve karara bağlayamaz. Kanunda açıkça belirtilmedikçe hiç kimse kendi lehine olan davayı açmaya veya hakkını talep etmeye zorlanamaz. Taraflar serbestçe tasarruf edebilecekleri dava konusu üzerinde dava açıldıktan sonra da tasarruf yetkisini korur.

Taraflarca getirilme ilkesi (md. 25)

• Kanunda öngörülen istisnalar dışında hâkim, tarafların söylemediği şeyi veya vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz; onları hatırlatabilecek davranışlarda dahi bulunamaz.
• Kanunla belirtilen durumlar dışında hâkim kendiliğinden delil toplayamaz.

Taleple bağlılık ilkesi (md. 26)

Hâkim, tarafların talep sonuçlarıyla bağlıdır; ondan fazlasına veya başka bir şeye karar veremez. Duruma göre talep sonucundan daha azına karar verebilir. Hâkimin taleple bağlı olmadığına ilişkin kanun hükümleri saklıdır.

Hukuki dinlenilme hakkı (md. 27)

Taraflar, müdahiller ve yargılamanın diğer ilgilileri kendi haklarıyla bağlantılı olarak bu hakka sahiptir. Hak üç unsuru içerir:

• Yargılama ile ilgili bilgi sahibi olunması,
• Açıklama ve ispat hakkı,
• Mahkemenin açıklamaları dikkate alarak değerlendirmesi ve kararların somut ve açık olarak gerekçelendirilmesi.

Aleniyet ilkesi (md. 28)

• Duruşma ve kararların bildirilmesi alenidir.
• Duruşmanın bir kısmı veya tamamı ancak genel ahlâkın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâllerde, ilgilinin talebi üzerine veya resen gizli yapılabilir.
• Gizlilik talebi ön sorunlar hükümleri çerçevesinde gizli duruşmada incelenir; hâkim bu kararın gerekçesini esas hakkındaki kararla birlikte açıklar.
• Hâkim gizli işlemlerde hazır bulunanları bilgileri açıklamamaları konusunda uyarır, TCK'nın gizliliğin ihlali hükmünü ihtar eder ve bunu tutanağa geçirir.

Dürüst davranma ve usul ekonomisi (md. 29-30)

• Taraflar dürüstlük kuralına uygun davranmak ve vakıalara ilişkin açıklamalarını gerçeğe uygun yapmakla yükümlüdür.
• Hâkim yargılamanın makul süre içinde ve düzenli yürütülmesini, gereksiz gider yapılmamasını sağlar (usul ekonomisi).

Davayı aydınlatma, sevk ve idare (md. 31-33)

• Hâkim, maddi veya hukuki açıdan belirsiz ya da çelişkili gördüğü hususlarda taraflara açıklama yaptırabilir, soru sorabilir, delil gösterilmesini isteyebilir.
• Yargılamayı hâkim sevk ve idare eder. Okunamayan, uygunsuz veya ilgisiz dilekçenin yeniden düzenlenmesi için uygun süre verilir; dilekçe dosyada kalır. Süre içinde yeni dilekçe verilmezse tekrar süre verilemez.
• Hâkim Türk hukukunu resen uygular.

Sınavda dikkat

• Hâkim talepten fazlasına veya başka şeye karar veremez, ama daha azına karar verebilir.
• Gizli duruşma sebepleri yalnız genel ahlâk ve kamu güvenliğidir.
• Delil toplama kural olarak taraflara aittir; hâkim kanunda belirtilen durumlar dışında kendiliğinden delil toplayamaz.
• Davayı aydınlatma ödevi hâkime soru sorma ve delil gösterilmesini isteme imkânı verir; bu, kendiliğinden delil toplama yetkisi değildir.