Emniyet teşkilatının kuruluşu, polisin kısımları ve emniyet hizmetinin bölümleri

Genel emniyet ve asayişten sorumlu makam (md. 1)

3201 sayılı Emniyet Teşkilat Kanununa göre ülkenin genel emniyet ve asayiş işlerinden İçişleri Bakanı sorumludur (Kanun metninde eski adıyla “Dahiliye Vekili”). Bakan bu işleri, kendi kanunlarına göre hareket eden Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı ve gerektiğinde diğer bütün zabıta teşkilatı aracılığıyla yürütür. Lüzum hâlinde Cumhurbaşkanı kararıyla ordu kuvvetlerinden de yararlanır.

Emniyet komisyonu (md. 2)

İçişleri Bakanının başkanlığında, genel emniyet ve asayiş işlerini inceleyip istişari (danışma niteliğinde) görüş bildiren bir emniyet komisyonu kurulur. Komisyon Ankara’daki üyeleriyle her ay, genel müfettiş ve valilerin katılımıyla da en az yılda bir defa Bakanın gerekli gördüğü zamanlarda toplanır. Bakan gerektiğinde ilgili diğer bakanlıklardan birer temsilci isteyebilir. Komisyonun raportörü Emniyet Genel Müdürüdür.

Zabıtanın kısımları (md. 3)

• Zabıta teşkilatı umumi (genel) ve hususi (özel) olmak üzere ikiye ayrılır.
• Genel zabıta: silahlı bir kuvvet olan polis ve jandarmadır.
• Özel zabıta: genel zabıta dışında kalan, özel kanunlarına göre kurulup belirli görevleri yapan zabıta kuvvetleridir.
• Jandarma ve özel zabıta kendi kanunlarına, emniyet teşkilatı ise 3201 sayılı Kanuna tabidir. Bunların merkezde ve illerde birbiriyle irtibat, haberleşme ve çalışma tarzları Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir.

Polisin kısımları (md. 4–6)

• Polis, silahlı icra ve inzibat kuvvetidir; üniformalı ve sivil olmak üzere iki kısımdır.
• Fiilî polis hizmetleri dışında kalan yazı, hesap, levazım, telli veya telsiz haberleşme, kriminal laboratuvar, trafik fenni muayene, kayıt, tescil ve benzeri hizmetler emniyet hizmetleri sınıfı mensuplarınca yürütülür. Hizmet bölümlerinin görev ve çalışma şartları, bölümler arası aktarma esasları ve sağlık şartları İçişleri Bakanlığınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir.
• Üniformalı polis vasıtalı ve vasıtasız kısımlara ayrılır. Vasıtalı polis; atlı, bisikletli, motorlu ve canlı-cansız diğer vasıtalarla teçhiz edilen kısımdır (md. 5).
• Sivil polis, her türlü emniyet hizmetinde üniformasız çalıştırılan kısımdır (md. 6).

Emniyet hizmetinin bölümleri (md. 8–10)

Polis; idari, siyasi ve adli kısımlara ayrılır (md. 8).

• İdari polis: toplumsal ve genel düzeni (içtimai ve umumi intizam) sağlamakla yükümlü kısımdır.
• Siyasi polis: Devletin genel emniyetine ilişkin işlerle yükümlü kısımdır.
• Adli polis: en az tam teşekküllü bir polis karakolu bulunan yerlerde adli işlerle uğraşmak üzere Emniyet Genel Müdürlüğünce kadrodan ayrılan kısımdır. Tam teşekküllü kadrodan daha az kuvvette olan polis teşekküllerinin tamamı veya bir kısmı da adli polis olarak ayrılabilir.
• Adli polis toplu olarak veya bölgelere ihtiyaca göre dağıtılmış hâlde bulundurulur; adli soruşturma görevleri dışındaki hizmetlerde amirlerinin emrindedir (md. 10).

Belediye zabıtası işleri, gerekli görülen yerlerde idari polis kadrosundan ayrılan ve ödeneği belediyelerden alınan bir kısım tarafından yürütülür; bu kısımdaki memurlar da 3201 sayılı Kanuna tabidir (md. 8).

Haberleşme ve adli işler (md. 11–12)

• Emniyet Genel Müdürlüğü il emniyet teşkilatıyla, il emniyet müdürlüğü il içindeki, ilçe emniyet amirliği de ilçe içindeki teşkilatla doğrudan (re’sen) yazışmaya yetkilidir (md. 11).
• Adli işlere ilişkin soruşturma, yetkili adli makamların talimatı altında yalnız adli zabıtaya yaptırılır. Polis teşkilatı olmayan yerlerde teşkilat kuruluncaya kadar adli polis görevleri diğer zabıtaca yapılır.
• İdari zabıta, gerektiğinde veya Cumhuriyet savcısının talebi üzerine adli zabıtaya yardımla yükümlüdür.
• İdari polis adli zabıta görevini gerektiren bir hâlle karşılaşırsa bir yandan bu görevi yapar, bir yandan adli zabıtayı haberdar eder ve adli zabıta gelince işi ona devreder.

Sınavda dikkat

• Genel zabıta = polis + jandarma; özel zabıta kendi özel kanunlarına tabidir.
• Polis iki şekilde ayrılır: üniformalı/sivil (md. 4) ve idari/siyasi/adli (md. 8). Vasıtalı-vasıtasız ayrımı yalnız üniformalı polis içindir.
• Ordu kuvvetlerinden yararlanma Cumhurbaşkanı kararıyla olur.
• Emniyet komisyonunun raportörü Emniyet Genel Müdürüdür; komisyonun görüşü bağlayıcı değil, istişaridir.
• Adli polis, adli soruşturma dışındaki işlerde amirlerinin emrindedir.