İlk Türk-İslam Devletleri

Türklerin İslamiyet'le tanışması Talas Savaşı'ndan (751) sonra hızlanmış, X. yüzyıldan itibaren Müslüman Türk devletleri kurulmuştur. Bu devletler Türk ve İslam kültürünü birleştirerek Anadolu'nun Türkleşmesine giden süreci başlatmıştır.

Karahanlılar (840-1212)

Uygur Devleti'nin yıkılmasından sonra Karluk, Yağma ve Çiğil boylarınca kurulmuştur. Satuk Buğra Han İslamiyet'i kabul etmiş, ilk Müslüman Türk devletlerinden biri olmuştur. Türkçeyi resmî dil olarak kullanmışlardır. Bu dönemde Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib), Divanü Lugati't-Türk (Kaşgarlı Mahmut) ve Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki) yazılmıştır. Devlet Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmış, sonunda Harezmşahlar ve Karahitaylar tarafından ortadan kaldırılmıştır.

Gazneliler (963-1187)

Samanoğulları komutanı Alp Tigin tarafından Gazne'de kurulmuştur. En parlak dönemi Gazneli Mahmut dönemidir; Mahmut sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı kabul edilir ve Hindistan'a düzenlediği seferlerle İslamiyet'in bu bölgede yayılmasını sağlamıştır. Firdevsi Şehname'yi Mahmut'a sunmuştur. Gazneliler 1040 Dandanakan Savaşı'nda Selçuklulara yenilerek zayıflamıştır.

Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157)

Tuğrul ve Çağrı Beyler Dandanakan zaferiyle devleti kurmuştur. Tuğrul Bey 1048 Pasinler Savaşı'nda Bizans'ı yenmiş (ilk Türk-Bizans savaşı), 1055'te Bağdat'a girerek Abbasi halifesini Büveyhoğullarının baskısından kurtarmıştır. Alparslan, 26 Ağustos 1071 Malazgirt Savaşı'nda Bizans imparatoru Romen Diyojen'i yenmiş; Anadolu'nun kapıları Türklere açılmıştır. Melikşah döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaşmış, vezir Nizamülmülk Siyasetname'yi yazmış ve Nizamiye medreselerini kurdurmuştur. Sultan Sencer 1141 Katvan Savaşı'nda Karahitaylara yenilmiş, 1153 Oğuz isyanında esir düşmüş; ölümüyle (1157) devlet dağılmıştır.

Harezmşahlar

Büyük Selçukluların Harezm valisi Anuştigin'in soyundan gelir. Moğol elçi ve tüccarlarının öldürülmesi (Otrar olayı) Moğol istilasını başlatmıştır. Celaleddin Harezmşah Moğollara karşı direnmiş, ancak 1230 Yassıçemen Savaşı'nda Anadolu Selçuklularına yenilmiştir. Bu yenilgi Moğolların Anadolu'ya ulaşmasını kolaylaştırmıştır.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Satuk Buğra Han Karahanlı hükümdarıdır ve İslamiyet'i kabul etmiştir.
• Karahanlılar Türkçeyi resmî dil olarak kullanmıştır.
• Kutadgu Bilig 1069-1070'te Yusuf Has Hacib tarafından yazılmıştır.
• Sultan unvanını ilk kullanan Türk hükümdarı Gazneli Mahmut'tur.
• Dandanakan Savaşı 1040'ta Gaznelilerle yapılmıştır.
• Pasinler Savaşı (1048) ilk Türk-Bizans savaşıdır.
• Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a girmiştir.
• Malazgirt Savaşı 26 Ağustos 1071'de yapılmıştır.
• Devletin en geniş sınırlara ulaştığı dönem Melikşah dönemidir.
• Siyasetname vezir Nizamülmülk'e aittir.
• Katvan Savaşı 1141'de Karahitaylara karşı kaybedilmiştir.
• Yassıçemen Savaşı 1230'da Harezmşahlarla yapılmıştır.

Sınavda dikkat

• Dandanakan Gaznelilere, Pasinler ve Malazgirt Bizans'a karşıdır.
• Katvan'da Selçuklular yenilen taraftır; Talas ile karıştırılmamalıdır.
• Yassıçemen'de Harezmşahları yenen Büyük Selçuklu değil, Anadolu Selçuklu Devleti'dir.
• Divanü Lugati't-Türk Arapça, Siyasetname Farsça, Kutadgu Bilig Türkçe yazılmıştır.