Orta Asya Türk Devletleri

Orta Asya, Türklerin ana yurdudur. İslamiyet öncesinde bu coğrafyada kurulan devletler; teşkilat yapısı, destanları ve yazılı belgeleriyle sonraki bütün Türk devletlerine örnek olmuştur. Sınavda en çok kuruluş-yıkılış yılları, ilk'ler ve destan-devlet eşleştirmeleri sorulur.

Asya (Büyük) Hun Devleti

Bilinen ilk hükümdarı Teoman, en güçlü hükümdarı Mete Handır (MÖ 209-174). Mete, orduyu onlu sisteme göre düzenlemiş; bu düzen düzenli Türk ordusunun başlangıcı kabul edilir. Çinliler Hun akınlarına karşı Çin Seddini inşa etmiştir. Oğuz Kağan Destanı'nın Mete Han'ın hayatından izler taşıdığı kabul edilir. Çin entrikaları ve taht kavgaları devleti zayıflatmış, Hunlar Doğu ve Batı olarak bölünmüştür.

Avrupa Hunları

375'te Hunların Balamir önderliğinde Volga'yı geçmesiyle Kavimler Göçü başlamış, Avrupa'nın etnik yapısı değişmiştir. En güçlü hükümdar Attiladır; Doğu Roma ile Margus (435) ve Anatolius (447) antlaşmalarını yapmıştır. Attila'nın 453'te ölümünden sonra devlet kısa sürede dağılmıştır.

Göktürkler (Kök Türkler)

552'de Bumin Kağan, Juan-juan (Avar) egemenliğine son vererek devleti kurmuştur. Türk adını resmî devlet adında kullanan ilk devlettir. Batı'yı yöneten İstemi Yabgu İpek Yolu ticaretinde etkin olmuştur. Devlet 582'de Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmış, Çin egemenliği dönemi yaşanmıştır. İlteriş Kutluk Kağan II. Göktürk (Kutluk) Devleti'ni kurmuştur. Bu döneme ait Orhun Yazıtları (Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge Kağan) Türk adının geçtiği ilk Türkçe yazılı belgelerdir. Devlet 745'te Uygur, Basmil ve Karlukların saldırısıyla yıkılmıştır. Ergenekon Destanı Göktürklere aittir.

Uygurlar

745'te Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulmuştur. Bögü Kağan döneminde Maniheizm benimsenmiş; bu dinin et yemeyi yasaklaması gibi etkilerle yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olmuşlardır. Kâğıt ve matbaa kullanmışlar, kendi alfabelerini geliştirmişlerdir. Devlet 840'ta Kırgızlar tarafından yıkılmıştır. Türeyiş ve Göç destanları Uygurlara aittir.

Diğer Türk toplulukları

• Karluklar: 751 Talas Savaşı'nda Abbasileri destekleyip Çin'in yenilmesini sağlamıştır.
• Hazarlar: Yönetici kesimi Museviliği benimsemiştir; ticaretle güçlenmiştir.
• Avarlar: 626'da Sasanilerle birlikte İstanbul'u kuşatmıştır.
• İtil (Volga) Bulgarları İslamiyet'i kabul etmiş, Tuna Bulgarları zamanla Slavlaşmıştır.
• Sakalar (İskitler): Alp Er Tunga ve Şu destanları bu topluluğa aittir.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Bilinen ilk Türk devleti Asya Hun Devleti'dir.
• Onlu sistem ilk kez Mete Han tarafından uygulanmıştır.
• Kavimler Göçü 375'te başlamıştır.
• Attila 453'te ölmüştür.
• Göktürk Devleti 552'de Bumin Kağan tarafından kurulmuştur.
• Türk adını resmî devlet adı olarak ilk kullanan devlet Göktürklerdir.
• Göktürkler 582'de Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmıştır.
• Orhun Yazıtları II. Göktürk Devleti dönemine aittir.
• Uygurlar 745'te kurulmuş, 840'ta Kırgızlarca yıkılmıştır.
• Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur.
• Talas Savaşı 751'de Abbasiler ile Çin arasında yapılmıştır.
• Hazarlar Museviliği benimsemiştir.
• Ergenekon Göktürklerin, Türeyiş Uygurların destanıdır.

Sınavda dikkat

• Türk adının geçtiği ilk Türkçe metin Orhun Yazıtları'dır; ancak Türk adını devlet adı yapan ilk devlet Göktürklerdir.
• Talas Savaşı'nda Karluklar savaşan değil, Abbasilere destek veren taraftır.
• Kavimler Göçü'nü Asya Hunları değil, Avrupa Hunlarının ataları başlatmıştır (375).
• Orhun Yazıtları I. değil, II. Göktürk (Kutluk) dönemine aittir.