Türk-İslam Kültür ve Medeniyeti

Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle Orta Asya Türk gelenekleri İslam kültürüyle birleşmiş, yeni bir devlet, hukuk, eğitim ve sanat anlayışı ortaya çıkmıştır. Bu dönem Osmanlı kurumlarının da temelini oluşturur.

Devlet yönetimi

Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması anlayışı sürmüş, bu nedenle taht kavgaları sık yaşanmıştır. Hükümdarlar sultan, han, hakan gibi unvanlar kullanmış; hutbe okutmak ve para bastırmak egemenlik sembolleri olmuştur. Şehzadelere melik denir; eyalet yönetimine gönderilen meliklerin yanına eğitimleri için tecrübeli devlet adamları olan atabeyler verilirdi. Merkez zayıfladığında atabeyler kendi adlarına atabeylikler kurmuştur. Devlet işleri Büyük Divan (Divan-ı Saltanat)'da görüşülür, divana vezir başkanlık ederdi.

Toprak ve ordu: İkta sistemi

Devlet topraklarının vergi gelirinin, karşılığında asker yetiştirme şartıyla görevlilere bırakılmasına ikta denir. Sistemi Büyük Selçuklularda vezir Nizamülmülk düzenlemiştir. İkta ile hazineden para çıkmadan büyük bir ordu beslenmiş, üretimin sürekliliği ve vergilerin düzenli toplanması sağlanmıştır. Toprağın mülkiyeti devlette kalmıştır. Ordu; hükümdarın gulam ve hassa askerleri, ikta askerleri ve yardımcı kuvvetlerden oluşurdu.

Hukuk

Hukuk şer'i (İslam hukukuna dayalı) ve örfi (töre ve hükümdar kararlarına dayalı) olmak üzere ikiye ayrılırdı. Şer'i davalara kadı, örfi davalara ve askerî davalara ilgili görevliler bakardı.

Eğitim ve bilim

İlk düzenli ve devlet destekli medreseler Nizamiye Medreseleridir; ilki Bağdat'ta açılmıştır ve Sünni anlayışın güçlenmesine katkı sağlamıştır. Farabi felsefe ve mantık alanındaki çalışmalarıyla Muallim-i Sani (İkinci Öğretmen) olarak anılır. İbn Sina tıpta El-Kanun fi't-Tıb ile tanınır. Harezmi cebirin kurucusu kabul edilir. Biruni astronomi, coğrafya ve matematik alanlarında eser vermiştir.

Edebiyat eserleri

• Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacib, Türkçe, devlet yönetimi üzerine (siyasetname niteliğinde).
• Divanü Lugati't-Türk: Kaşgarlı Mahmut, Arapça; Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmış ve Abbasi halifesine sunulmuştur.
• Atabetü'l-Hakayık: Edip Ahmet Yükneki, ahlak öğütleri.
• Divan-ı Hikmet: Ahmet Yesevi, tasavvufi şiirler.
• Siyasetname: Nizamülmülk, Farsça, devlet yönetimi.

Sanat ve mimari

Kervansaray (ribat), cami, medrese, kümbet ve türbe öne çıkan yapı türleridir. Karahanlı dönemine ait Ribat-ı Melik kervansarayı Buhara-Semerkant yolu üzerindedir. Çini, hat ve tezhip sanatları gelişmiştir.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• İkta sistemini Nizamülmülk düzenlemiştir.
• İlk Nizamiye Medresesi Bağdat'ta açılmıştır.
• Atabeyler şehzadelerin eğitiminden sorumluydu.
• Melik, Selçuklularda şehzadeye verilen unvandır.
• Divanü Lugati't-Türk Arapça yazılmış bir Türkçe sözlüktür.
• Divanü Lugati't-Türk Abbasi halifesine sunulmuştur.
• Kutadgu Bilig Türkçe yazılmış bir siyasetnamedir.
• Atabetü'l-Hakayık'ın yazarı Edip Ahmet Yükneki'dir.
• Divan-ı Hikmet Ahmet Yesevi'ye aittir.
• Farabi'ye Muallim-i Sani denir.
• El-Kanun fi't-Tıb İbn Sina'nın eseridir.
• Harezmi cebirin kurucusu kabul edilir.

Sınavda dikkat

• İktada mülkiyet devlete aittir; yalnız vergi geliri bırakılır.
• Atabetü'l-Hakayık Edip Ahmet Yükneki'nin, Divan-ı Hikmet Ahmet Yesevi'nin eseridir.
• Divanü Lugati't-Türk Karahanlı hükümdarına değil Abbasi halifesine sunulmuştur.
• Ortak mal anlayışı İslamiyet sonrasında da sürmüş ve taht kavgalarına yol açmıştır.