Türk Kültür ve Medeniyeti

İslamiyet öncesi Türk kültürü, bozkır (konar-göçer) yaşamı üzerine kurulmuştur. Devlet anlayışı, hukuk, ordu, inanç ve sanat bu yaşam biçiminin izlerini taşır. Sınavda kavramların (kut, töre, kurultay, yuğ, balbal) anlamları ve örnek olaylarla ilişkilendirilmesi sık sorulur.

Devlet anlayışı

Türklerde hükümdarlık yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı; bu yetkiye kut denirdi. Kut kan yoluyla hanedan üyelerine geçtiği için ülke hanedanın ortak malı sayılırdı; bu anlayış taht kavgalarına ve devletlerin kısa ömürlü olmasına yol açmıştır. Hükümdar kağan, han, yabgu gibi unvanlar taşır; eşi hatun devlet yönetiminde söz sahibidir. Orhun Yazıtları'ndaki aç milleti doyurma, çıplak milleti giydirme ifadeleri halkçı yönetim anlayışını yansıtır.

Kurultay ve töre

Kurultay (toy, kengeş); hükümdar, hatun, hanedan üyeleri ve boy beylerinin katıldığı, devlet işlerinin görüşüldüğü meclistir. Yazısız hukuk kurallarına töre denir; töre gelenek ve kurultay kararlarıyla oluşur ve hükümdar dâhil herkesi bağlar. Töre; adalet, iyilik, eşitlik ve insanlık ilkelerine dayanır.

İkili teşkilat ve ordu

Ülke doğu ve batı olarak ikiye ayrılır; doğuyu kağan, batıyı genellikle yabgu unvanlı hanedan üyesi yönetirdi. Bu düzen geniş toprakların yönetimini kolaylaştırmış, ancak merkezî otorite zayıflayınca bölünmelere zemin hazırlamıştır. Ordu atlı birliklerden oluşur; Mete Han'ın kurduğu onlu sistem ordunun temelidir. Toplum ve ordu iç içedir, bu nedenle Türk toplumu ordu-millet olarak nitelendirilir.

Ekonomi ve toplum

Ekonominin temeli hayvancılıktır; at, ulaşımda ve savaşta büyük önem taşır. İpek Yolu ve Kürk Yolu üzerindeki ticaret devletlerin gelir kaynağıdır. Toplumun en küçük birimi aile (oguş), sonra urug, boy (bod), budun ve il gelir.

İnanç ve cenaze gelenekleri

Temel inanç Gök Tanrı inancıdır; ahiret inancı vardır. Ölü için yapılan yas törenine yuğ, mezar odası ve üzerindeki toprak yığınına kurgan, mezara dikilen ve ölenin öldürdüğü düşmanları simgeleyen taşlara balbal denir. Kurganlara ölünün eşyalarının konulması ahiret inancının göstergesidir.

Yazı, dil ve sanat

Göktürk alfabesi 38 harften oluşur ve sağdan sola yazılır; Orhun ve Yenisey yazıtları bu alfabeyle yazılmıştır. Uygurlar ayrıca kendi alfabelerini kullanmıştır. Göçebe yaşam taşınabilir eşya sanatını (maden işlemeciliği, dokumacılık) geliştirmiş, sanatta hayvan üslubu öne çıkmıştır. Bilinen en eski düğümlü halı olan Pazırık Halısı, Altay Dağları'ndaki buzla korunmuş kurganlarda bulunmuştur. Kazakistan'daki Esik Kurganı'nda bulunan Altın Elbiseli Adam Saka sanatının ünlü örneğidir.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Kut, yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiği inancıdır.
• Ülke hanedanın ortak malı sayıldığından taht kavgaları sık yaşanmıştır.
• Yazısız hukuk kurallarına töre denir.
• Kurultaya toy veya kengeş de denir.
• Hatun kurultaya katılabilir ve yönetimde söz sahibidir.
• Batıyı yöneten hanedan üyesinin unvanı yabgudur.
• Onlu sistem Mete Han'a aittir.
• Ölü için yapılan yas törenine yuğ denir.
• Mezarlara dikilen düşman heykeli taşlarına balbal denir.
• Göktürk alfabesi 38 harflidir ve sağdan sola yazılır.
• Pazırık Halısı bilinen en eski düğümlü halıdır.
• Altın Elbiseli Adam Esik Kurganı'nda bulunmuştur.

Sınavda dikkat

• Yuğ (yas töreni), kurgan (mezar) ve balbal (mezar taşı) birbirine karıştırılır.
• Töre yazısızdır; yazılı kanun derlemesi değildir.
• İkili teşkilat yönetimi kolaylaştırmış ama bölünmeyi de kolaylaştırmıştır.
• Kalıcı anıtsal mimari göçebe yaşam nedeniyle gelişmemiştir; sanat taşınabilir eşyada yoğunlaşmıştır.