Anlatım Biçimleri

Anlatım biçimi nedir?

Yazarın düşüncelerini okura iletmek için seçtiği yoldur. Bir metinde birden fazla biçim bulunabilir; soru, metnin ağırlıklı biçimini sorar.

Açıklayıcı (bilgilendirici) anlatım

Amaç okuru bir konuda bilgilendirmektir. Nesnel bir dil, ders kitabı üslubu, tanım ve örneklere sık yer verilir. Yazar okuru ikna etmeye çalışmaz.

• "Bitkiler, güneş ışığı yardımıyla karbondioksit ve sudan besin üretir; bu olaya fotosentez denir."
• İpuçları: tanım, sınıflama, örnekleme, kuralların sıralanması, öğretici ton.

Tartışmacı (kanıtlayıcı) anlatım

Amaç okurun düşüncesini değiştirmek, onu bir görüşe inandırmaktır. Karşıt bir görüş ele alınır ve çürütülür; yazar kendi görüşünü kanıtlarla destekler.

• "Bazıları kitap okumanın artık gereksiz olduğunu ileri sürüyor. Oysa araştırmalar, düzenli okuyanların dikkat süresinin daha uzun olduğunu gösteriyor."
• İpuçları: "bazıları ... diyor, oysa", "sanıldığının aksine", "bence", soru sorup yanıtlama, okura seslenme.

Öyküleyici (anlatmaya bağlı) anlatım

Olaylar bir zaman sırası içinde anlatılır. Kişi, yer, zaman ve olay ögeleri bulunur; eylemler ön plandadır.

• "Sabah erkenden yola çıktık. Öğleye doğru köye vardığımızda yağmur başlamıştı."
• İpuçları: geçmiş zaman kipleri (-dı, -mış), hareket bildiren fiiller, olay örgüsü.

Betimleyici (tasvir) anlatım

Bir varlığın, yerin ya da kişinin özelliklerini, okurun gözünde canlanacak biçimde sözcüklerle resmetmektir. Duyulara seslenir; sıfatlar ve benzetmeler yoğundur.

• "Bahçenin köşesindeki yaşlı ceviz, kalın gövdesi ve geniş dallarıyla bütün avluyu gölgeliyordu."
• Açık (nesnel) betimleme: Varlık olduğu gibi, kişisel yorum katılmadan anlatılır.
• Sanatsal (öznel) betimleme: Yazarın duygu ve izlenimleri katılır.
• Portre: Kişinin dış görünüşünün (fiziksel portre) ya da kişiliğinin (ruhsal portre) betimlenmesi.

Biçimleri ayırt etme

• Öykülemede hareket, betimlemede görüntü ön plandadır. Betimlemede zaman ilerlemez, sahne donmuş gibidir.
• Açıklamada bilgi aktarılır; tartışmada bir görüş savunulur ve karşı görüş çürütülür.
• Bir metinde hem olay hem ayrıntılı tasvir varsa, hangisinin metnin amacı olduğuna bak.

Sınavda dikkat

• Tartışmacı anlatımın belirgin işareti karşıt görüşe yer verip onu çürütmektir; yalnız görüş bildirmek yetmez.
• Öyküleyici anlatımda zaman akar; betimleyici anlatımda zaman durur.
• Açıklayıcı anlatım nesnel ve öğreticidir, okura bir şeyi kabul ettirme çabası taşımaz.
• Metinde birden çok biçim olabilir; soruda "ağırlıklı" ya da "hangisinden yararlanılmamıştır" ayrımına dikkat et.
• Anlatım biçimleri ile düşünceyi geliştirme yolları (tanımlama, örnekleme vb.) farklı kavramlardır.