Anlatım Bozukluğu

Anlatım bozukluğu nedir?

Bir cümlenin anlamının belirsiz, çelişkili ya da dil bilgisi bakımından kusurlu olmasıdır. Bozukluklar iki ana grupta toplanır: anlama dayalı (anlamsal) ve yapıya dayalı (dil bilgisel) bozukluklar.

Anlama dayalı bozukluklar

• Gereksiz sözcük kullanımı: Aynı anlamı veren iki sözcük birlikte kullanılır. "Yaklaşık iki saate yakın bekledik." ("yaklaşık" ile "yakın" aynı işi görür.)
• Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması: "Bu ürünün fiyatı çok pahalı." Fiyat pahalı olmaz, yüksek olur; pahalı olan üründür.
• Anlamca çelişen sözcükler: Kesinlik ile olasılık bir arada kullanılır. "Yarın mutlaka gelebilirim." ("mutlaka" kesinlik, "-ebil" olasılık bildirir.)
• Sözcüğün yanlış yerde kullanılması: Bir sözcük yanlış ögeyi niteleyerek anlamı belirsizleştirir. "Eski kitapçının dükkânına uğradım." (Eski olan kitapçı mı, dükkân mı?)
• Mantık hatası ve sıralama yanlışlığı: Neden-sonuç ilişkisi ters kurulur ya da küçükten büyüğe sıralama bozulur. "Bu yıl üretim azaldığı için fiyatlar düştü."
• Deyim ve atasözünün yanlış kullanımı: Kalıp sözlerin sözcükleri değiştirilemez; "göz yummak" yerine "göz kapamak" denemez.

Yapıya dayalı bozukluklar

• Özne-yüklem uyumsuzluğu: Kişi bakımından: "Ben ve arkadaşım tatile gidecekler." (doğrusu: gideceğiz). Sayı bakımından: insan dışı varlıkları anlatan çoğul özneyle yüklem tekil olur: "Ağaçlar çiçek açtılar." yerine "Ağaçlar çiçek açtı."
• Ortak öge kullanımından doğan bozukluk: Ortak kullanılan öge, yüklemlerden birine uymaz. Nesne eksikliği: "Ona güveniyor ve çok seviyor." ("onu seviyor" olmalı). Tümleç eksikliği: "Çocuğunu çok seviyor ve özen gösteriyor." ("ona özen" olmalı).
• Yüklem eksikliği: "Ben öğretmenliği, o da mühendisliği istiyordu." Birinci cümlenin yüklemi ("istiyordum") düşmüştür.
• Ek fiil eksikliği: Ortak sanılan ek fiil iki yükleme birden uymaz. "Elbisesi çok şık ve herkes tarafından beğenildi." ("şıktı" olmalı).
• Çatı uyuşmazlığı: Ortak özneli sıralı yüklemlerden biri etken, öteki edilgen olur. "Sorun incelenmiş ve çözüme kavuşturmuştur." ("kavuşturulmuştur" olmalı).
• Tamlama ve ek yanlışlığı: "Öğrenciler dersin ve öğretmenini çok sevdi." ("dersini" olmalı).

Çözüm yöntemi

Önce cümlenin yüklemlerini bul, her yüklemin öznesini, nesnesini ve tümlecini ayrı ayrı sor. Ortak kullanılan öge her yükleme uyuyorsa yapı sağlamdır. Ardından sözcüklerin birbiriyle anlamca uyuşup uyuşmadığına ve gereksiz tekrar olup olmadığına bak.

Sınavda dikkat

• "Yaklaşık … kadar", "en son … nihayet", "geri iade" gibi eş anlamlı ikililer gereksiz sözcük bozukluğudur.
• "Kesinlikle, mutlaka, hiç şüphesiz" ile "-ebilir, belki, galiba" aynı yargıda bir arada kullanılmaz.
• Sıralı ve bağlı cümlelerde ortak öge her yükleme ayrı ayrı uygulanarak denetlenir; bozukluk çoğunlukla burada gizlidir.
• İnsan dışı varlıklar için çoğul özneye çoğul yüklem getirmek bozukluk sayılır.