Cümle Türleri

Cümle türleri dört ölçüte göre ayrılır

Bir cümle aynı anda birden çok sınıfa girer: yükleminin türüne, yükleminin yerine, anlamına ve yapısına göre ayrı ayrı adlandırılır. Örneğin "Yarın erken gelir misin?" cümlesi hem fiil cümlesi hem kurallı hem soru hem de basit cümledir.

Yüklemin türüne göre

• İsim cümlesi: Yüklemi isim soylu bir sözcük (isim, sıfat, zamir, zarf) ya da ek fiil almış bir isimdir. "Toplantı salonu çok kalabalıktı." Yüklemi isim-fiil olan cümle de isim cümlesidir: "Amacım herkese zamanında ulaşmak."
• Fiil cümlesi: Yüklemi kip ve kişi eki almış çekimli bir fiildir. "Müdür raporu dün imzaladı."

Yüklemin yerine göre

• Kurallı cümle: Yüklem sondadır. "Yeni yönetmelik bu ay yürürlüğe girdi."
• Devrik cümle: Yüklem başta ya da ortadadır. "Geldi sonunda beklenen yazı."
• Eksiltili cümle: Yüklemi söylenmemiş, okura bırakılmıştır; çoğunlukla üç noktayla biter. "Ne o eski günler, ne o eski dostlar…"

Anlamına göre

• Olumlu / olumsuz: Yapıca olumsuz ama anlamca olumlu cümleler vardır: "Bu işi bilmiyor değil." (biliyor). "Ne … ne" bağlacı yapıca olumlu yüklemle olumsuz anlam verir: "Ne aradı ne de yazdı."
• Soru cümlesi: Soru eki (mı) ya da soru sözcüğüyle kurulur. Soru biçiminde olup cevap beklemeyen cümleler de vardır: "Sana yardım etmez miyim?" (ederim anlamında).
• Ünlem cümlesi: Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları coşkuyla anlatır. "Ne güzel bir haber bu!"

Yapısına göre

• Basit cümle: Tek yargı bildirir, içinde fiilimsi yoktur. "Personel sabah erkenden işe geldi."
• Birleşik cümle: Bir temel cümle ile ona bağlı yan cümleden oluşur. Türleri: girişik (fiilimsi içerir: "Okuduğum kitabı arkadaşıma verdim."), şartlı (şart ekiyle kurulan yan cümle: "Erken çıkarsan trafiğe yakalanmazsın."), ki'li ("Biliyorum ki bu işi başaracaksın."), iç içe (bir cümle başka bir cümlenin ögesidir, genellikle aktarma: Müdür "Yarın izinliyim." dedi.).
• Sıralı cümle: Virgül ya da noktalı virgülle ayrılmış, birden çok yüklemli cümle. Ortak ögesi yoksa bağımsız ("Kar yağdı, yollar kapandı."), ortak ögesi varsa bağımlı sıralıdır ("Dosyayı aldı, odasına geçti." ortak özne gizli "o").
• Bağlı cümle: Bağımsız cümleler "ve, ama, fakat, çünkü, ancak, oysa" gibi bağlaçlarla bağlanır. "Çok çalıştı ama sınavı kazanamadı."

Sınavda dikkat

• Cümlede tek bir fiilimsi bile varsa cümle yapıca birleşiktir; basit cümle sayılmaz.
• Devrik cümlede yüklem vardır ama sonda değildir; eksiltili cümlede yüklem hiç yoktur.
• Yüklem sayısı kadar yargı vardır: iki yüklem virgülle ayrılmışsa sıralı, bağlaçla bağlanmışsa bağlı cümledir.
• Yüklemi isim-fiil ("okumak", "gelmesi") olan cümle fiil cümlesi değil, isim cümlesidir.
• "Ne … ne" bağlacı bulunan cümlede yüklem olumlu olsa da anlam olumsuzdur.