Cümlede Anlam İlişkileri

Neden–sonuç

Bir yargının gerçekleşme gerekçesi bildirilir. Cümlede hem neden hem sonuç bulunur; sonuç, nedenin kaçınılmaz ya da beklenen sonucudur.

• Ekler ve sözcükler: -dığı için, -den, -diğinden, çünkü, bu yüzden, -ince.
• "Yollar buzlandığı için seferler iptal edildi."

Amaç–sonuç

Bir eylemin hangi amaçla yapıldığı bildirilir. Amaç, henüz gerçekleşmemiş, ulaşılmak istenen durumdur.

• Ekler ve sözcükler: -mek için, -mek amacıyla, -sın diye, üzere.
• "Sınava iyi hazırlanmak için her gün iki saat çalışıyor."
• Ayırt etme yolu: Cümleye "neden?" sorulup yanıt bir sebep ise neden–sonuç, "ne amaçla?" sorusu daha uygunsa amaç–sonuçtur. "Hasta olduğu için gelmedi" (neden) / "Dinlenmek için izin aldı" (amaç).
• "İçin" sözcüğü her iki ilişkide de geçebilir: "-dığı için" neden, "-mek için" amaç bildirir.

Koşul–sonuç

Bir yargının gerçekleşmesi başka bir şarta bağlanır. Ekler: -se, -ınca, -dıkça, -mek şartıyla, -dığı takdirde. "Yağmur yağarsa yürüyüşe çıkmayız."

Karşılaştırma

İki ya da daha çok varlık, kavram veya durum benzer ya da farklı yönleriyle ele alınır. İpuçları: daha, en, kadar, göre, -den farklı olarak, gibi. "Bu yılki rapor, geçen yılkinden daha ayrıntılı."

Benzetme

Aralarında benzerlik ilişkisi kurulan iki varlıktan güçsüz olan güçlüye benzetilir. "Gölün yüzeyi ayna gibi parlıyordu." Benzetmede karşılaştırmadan farklı olarak iki varlık gerçekte aynı türden değildir; amaç bir niteliği belirginleştirmektir.

Diğer anlam ilişkileri

• Tasarı (plan): Gerçekleşmemiş, yapılması düşünülen iş: "Gelecek yıl uzaktan eğitimle yüksek lisans yapmayı düşünüyorum."
• Olasılık: Kesin olmayan yargı: "Akşama kadar sonuç açıklanabilir."
• Kesinlik: "Toplantı yarın saat onda başlayacak."
• Yakınma (şikâyet) ve sitem: Yakınmada genel bir durumdan hoşnutsuzluk, sitemde bir kişiye yönelik kırgınlık vardır. "Bunca yıl sonra bir telefonu çok gördün." (sitem)
• Öneri, uyarı, istek: "Belgeleri teslimden önce bir kez daha gözden geçirin."
• Ön yargı, varsayım, ihtimal aynı mantıkla bağlamdan çıkarılır.

Sınavda dikkat

• "-dığı için" neden, "-mek için" amaç bildirir; ayrımı ekten yap.
• Amaçta eylem henüz gerçekleşmemiştir; nedende gerekçe gerçekleşmiş bir durumdur.
• Koşul cümlesinde sonuç, şart gerçekleşmezse ortaya çıkmaz.
• Karşılaştırmada aynı türden varlıklar, benzetmede farklı türden varlıklar vardır.
• Sitem bir kişiye yönelir; yakınma genel bir durumdan duyulan hoşnutsuzluktur.