Cümlenin Ögeleri

Temel ve yardımcı ögeler

Cümlenin temel ögeleri yüklem ve öznedir. Yardımcı ögeler nesne, dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) ve zarf tümleci (zarf tamlayıcısı)dır. Öge bulmaya her zaman yüklemden başlanır; diğer ögeler yükleme sorulan sorularla bulunur.

Yüklem

Cümlede yargı bildiren, iş, oluş, hareket ya da durumu üstlenen ögedir. Çekimli bir fiil ya da ek fiil almış bir ad soylu sözcük olabilir: "Toplantı ertelendi." "Hava çok soğuk."

Özne

Yüklemin bildirdiği işi yapan ya da durumda bulunan ögedir. Yükleme "kim?" ya da "ne?" sorusu sorularak bulunur.

• Gizli özne: Kişi ekinden anlaşılır: "Dün erken geldim." (ben)
• Sözde özne: Edilgen yapılı cümlede işi yapan değil, işten etkilenen öge özne olur: "Kapı kapatıldı."

Nesne

Yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir; yalnız geçişli fiillerle kurulan cümlelerde bulunur.

• Belirtili nesne: Yükleme "neyi? kimi?" sorusuyla bulunur, -ı/-i hâl eki alır: "Raporu bitirdim."
• Belirtisiz nesne: Yükleme "ne?" sorusuyla bulunur, ek almaz: "Rapor yazdım."

Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı)

Yüklemin yöneldiği, bulunduğu ya da çıktığı yeri bildirir. Yükleme "nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden, neye, nede, neden" sorularıyla bulunur ve -e, -de, -den hâl eklerinden birini alır: "Belgeleri müdüre verdim." "Ofiste çalışıyor."

Zarf tümleci (zarf tamlayıcısı)

Yüklemi zaman, durum, miktar, yön ya da sebep bakımından tamamlar. "Ne zaman, nasıl, ne kadar, niçin" sorularıyla bulunur: "Yarın başlıyoruz." "Sessizce içeri girdi." "Bu konuda çok düşündü."

• "Neden, niçin" sorusunun yanıtı -den eki alsa bile sebep bildiriyorsa zarf tümlecidir: "Yorgunluktan uyuyakaldı."
• "İle" edatıyla kurulan araç ve birliktelik bildiren öbekler de zarf tümlecidir: "Trenle gitti."

Örnek çözümleme

"Dün akşam babam çocuklara bahçede masal anlattı."

• Yüklem: anlattı — Özne: babam — Belirtisiz nesne: masal — Dolaylı tümleç: çocuklara, bahçede — Zarf tümleci: dün akşam.

Cümle dışı unsurlar ve ara söz

• Cümle dışı unsur: Seslenmeler, ünlemler ve cümleleri bağlayan bağlaçlar öge sayılmaz: "Arkadaşlar, toplantı başladı."
• Ara söz: Bir ögeyi açıklamak için araya giren söz öbeğidir; virgül ya da kısa çizgi ile ayrılır ve açıkladığı ögenin içinde değerlendirilir: "Müdürümüz, Ahmet Bey, toplantıya katıldı."

Sınavda dikkat

• Öge ararken önce yüklemi bul; soruları her zaman yükleme sor.
• Söz öbekleri bölünmez: "Okulun bahçesindeki ağaçlar" tek bir öge (özne) olarak alınır.
• -den eki alan sözcük yer bildiriyorsa dolaylı tümleç, sebep bildiriyorsa zarf tümlecidir.
• Edilgen cümlede özne "sözde özne"dir; işi yapan kişi belli değildir.
• Belirtili nesne -ı hâl ekini alır; belirtisiz nesne yalın hâldedir ve özneyle karıştırılabilir.