Fiilimsiler

Fiilimsi (eylemsi) nedir?

Fiil kök ya da gövdelerine getirilen eklerle oluşan, fiil anlamını korumakla birlikte cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenen sözcüklerdir. Fiilimsiler olumsuzluk eki (-ma) ve çatı ekleri alabilir; kural olarak kip ve kişi eki almaz, yüklem olmaz (ek fiil alarak yüklem olabilir: "Amacım kazanmaktır."). Fiilimsi içeren cümle yapıca birleşik cümledir.

İsim-fiil (ad-eylem)

• Ekleri: -ma/-me, -ış/-iş, -mak/-mek.
• Örnekler: "Yüzmeyi çok seviyor.", "Onun bakışı bir tuhaftı.", "Okumak her şeyden önemli."
• İsim gibi hâl ve iyelik eki alabilir: gelmesi, okumaktan, bakışını.

Sıfat-fiil (ortaç)

• Ekleri: -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er, -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş.
• İsmi niteler: "okunacak dilekçe", "görülmemiş kalabalık", "akar su", "geçilmez yol", "kör olası düşman".
• Nitelediği isim düşerse adlaşır ama yine fiilimsidir: "Gelenler toplantı salonuna alındı."

Zarf-fiil (ulaç, bağ-fiil)

• Ekleri: -ıp, -arak, -madan/-maksızın, -ınca, -dıkça, -alı, -ken, -casına, -r … -maz, -a … -a, -dığında.
• Fiili durum ya da zaman bakımından niteler: "Koşarak geldi.", "Eve gelince aradı.", "Okudukça öğrendi.", "Ankara'ya taşınalı üç yıl oldu.", "Ağlaya ağlaya anlattı.", "Kapıdan girer girmez selam verdi."
• "-ken" eki isimlere de gelir ve ek fiilin zarf-fiil biçimidir: "Çocukken burada yaşardık."

Fiilimsi sayılmayan durumlar

• Kalıcı isim olmuş sözcükler: Bir nesnenin, kavramın adı olup fiil anlamını yitirenler fiilimsi değildir: dondurma, çakmak, kazma, dolma, yazar (meslek), gelecek (zaman).
• Olumsuz emir: "Bugün işe gelme." cümlesinde "-me" olumsuzluk ekidir, fiil çekimlidir; fiilimsi yoktur. "İşe gelmesi gerek." cümlesinde ise "gelmesi" isim-fiildir.
• Çekimli fiil: "Akşam gelecek." cümlesinde "gelecek" gelecek zaman kipidir, sıfat-fiil değildir; "gelecek misafir" öbeğinde sıfat-fiildir.

Sınavda dikkat

• "-acak, -mış, -ar, -maz" ekleri hem kip hem sıfat-fiil eki olabilir; sözcük ismi niteliyor ya da adlaşmışsa fiilimsidir.
• Fiilimsiler tek başına öge değil, çoğu zaman bir söz öbeğinin (yan cümlenin) yüklemidir.
• Kalıcı isimleri fiilimsi sayma; cümlede fiil anlamı sürüyor mu diye bak.
• Bir cümlede fiilimsi sayısı sorulduğunda adlaşmış sıfat-fiiller de sayılır.