İsim (Ad)

İsim (ad) nedir?

Canlı ve cansız varlıkları, kavramları karşılayan sözcüklere isim denir. İsimler; varlıklara verilişine, varlıkların niteliğine, sayısına ve yapısına göre sınıflandırılır.

Varlıklara verilişine göre

• Özel isim: Tek olan bir varlığı karşılar ve büyük harfle başlar: Ankara, Kızılırmak, Türk Dil Kurumu.
• Cins (tür) isim: Aynı türden varlıkların ortak adıdır: şehir, ırmak, kurum. Özel isimler zamanla cins isim olarak da kullanılabilir: "Ayşe" bir kişi adıdır, "ayşe kadın" ise bir fasulye türünün adıdır.

Varlıkların niteliğine göre

• Somut isim: Beş duyudan en az biriyle algılanır: masa, ses, koku, rüzgâr.
• Soyut isim: Duyularla algılanmaz, zihinde var olur: sevgi, adalet, düşünce, korku.

Sayılarına göre

• Tekil isim: Tek varlığı bildirir: dosya.
• Çoğul isim: "-lar/-ler" ekiyle birden çok varlığı bildirir: dosyalar.
• Topluluk ismi: Yapıca tekil, anlamca çoğuldur: ordu, sürü, millet, kurul, takım, orman.

Çokluk eki her zaman çokluk anlatmaz: aile ("Ahmetler bize geldi."), benzerlik ("Bu ülke nice Yunus Emreler yetiştirdi."), abartma ("Bu sabah ateşler içinde yandı."), saygı ("Müdür Beyler odalarında mı?") ve yaklaşıklık ("Saat beşlerde döndü.") anlamları da verir.

Yapısına göre

• Basit isim: Yapım eki almamıştır: göz, kitap.
• Türemiş isim: Yapım ekiyle türetilmiştir: gözlük, kitaplık.
• Birleşik isim: İki ya da daha çok sözcükten oluşur: hanımeli, Kuşadası, ayakkabı.

İsim çekim ekleri

• Hâl ekleri: yalın hâl (ek yok: ev), belirtme (-ı: evi), yönelme (-a: eve), bulunma (-da: evde), ayrılma (-dan: evden). Vasıta (-la: kalemle) ve eşitlik (-ca: bence) ekleri de isimlere gelir.
• İyelik ekleri: Varlığın kime ait olduğunu bildirir: kalemim, kalemin, kalemi, kalemimiz, kaleminiz, kalemleri.
• İlgi eki: "-ın/-in" tamlayana gelir ve tamlama kurar: kapının kolu.

Sınavda dikkat

• Topluluk isimleri "-lar" almadan çokluk bildirir; çoğul isimle karıştırılmamalıdır.
• Ses, koku, ışık gibi duyularla algılanan varlıklar görülmese de somuttur.
• Çokluk eki aile, saygı, abartma ve yaklaşıklık anlamlarında kullanılabilir.
• Belirtme hâli eki "-ı" ile üçüncü tekil iyelik eki "-ı" aynı görünür; "evi gördüm" (belirtme) ile "onun evi" (iyelik) ayırt edilmelidir.