Söz Öbeklerinde Anlam

Söz öbeği nedir?

Birden fazla sözcüğün bir araya gelerek tek bir kavramı ya da yargıyı karşıladığı kalıplardır. Deyimler, atasözleri, ikilemeler, kalıplaşmış sözler, pekiştirmeler ve dolaylamalar bu gruptadır.

Deyim

Bir kavramı ya da durumu, çoğunlukla gerçek anlamından ayrı ve çekici bir biçimde anlatan kalıplaşmış söz öbeğidir.

• Sözcükleri değiştirilemez, yerleri değiştirilemez: "kulak asmamak" yerine "kulak koymamak" denmez.
• Çoğu mecaz anlamlıdır (etekleri zil çalmak), ama gerçek anlamlı olanlar da vardır (sözünü tutmak).
• Deyimler bir durumu bildirir, genel bir yargı ya da öğüt bildirmez.

Atasözü

Uzun deneyimlere dayanan, bir öğüt ya da genel kural bildiren, kalıplaşmış ve cümle yapısında olan sözlerdir.

• Damlaya damlaya göl olur. (birikimin önemi)
• Sakla samanı, gelir zamanı. (gereksiz görülen şey bir gün işe yarar)
• Atasözlerinin söyleyeni belli değildir; toplumun ortak malıdır. Söyleyeni belli olan özlü sözler atasözü değildir.

İkileme

Anlamı güçlendirmek ya da anlatımı etkili kılmak için aynı, yakın, zıt anlamlı ya da yansıma sözcüklerin yan yana kullanılmasıdır.

• Aynı sözcük: yavaş yavaş; eş ya da yakın anlamlı: eğri büğrü, doğru dürüst; zıt anlamlı: az çok, er geç.
• Yansıma: şırıl şırıl, hışır hışır; biri anlamsız: eski püskü, çoluk çocuk.
• Yazım: İkilemeler ayrı yazılır ve aralarına virgül konmaz: "derin derin" doğru, "derin, derin" yanlış.

Pekiştirme

Sıfat ve zarfların anlamı, ön ek getirilerek ya da tekrar yoluyla güçlendirilir: bembeyaz, sapasağlam, çarçabuk, yepyeni. Bu tür pekiştirmeler bitişik yazılır.

Dolaylama ve ad aktarması

• Dolaylama: Bir kavramı tek sözcükle değil, birkaç sözcükle dolaylı biçimde anlatmaktır: çöl gemisi (deve), ay yıldızlı (Türk bayrağı).
• Ad aktarması: Bir sözcüğün, benzetme amacı gütmeden yakın ilgili başka bir kavramın yerine kullanılmasıdır: Ankara bu konuda kararlı. (hükûmet) / Salon alkışladı. (salondakiler)

Kalıplaşmış sözler ve güzel adlandırma

• Belirli durumlarda söylenen sözler: Geçmiş olsun, Kolay gelsin, Başınız sağ olsun.
• Güzel adlandırma (örtmece): Söylenmesi hoş karşılanmayan kavramların yumuşatılarak anlatılması: ak yel (romatizma), hayatını kaybetmek (ölmek).

Sınavda dikkat

• Deyim durum bildirir; atasözü genel yargı ya da öğüt bildirir ve cümle kuruluşundadır.
• İkilemelerde virgül kullanılmaz; pekiştirmeli sıfatlar (masmavi, upuzun) bitişik yazılır.
• Ad aktarmasında benzetme yoktur; benzetme varsa söz konusu olan mecazdır, ad aktarması değildir.
• Deyim ve atasözlerinin sözcükleri değiştirilemez; eş anlamlısını koymak kalıbı bozar.
• Gerçek anlamlı deyimler de bulunduğunu unutma (çam devirmek mecaz, söz vermek gerçek anlamlıdır).