Sözcükler Arası Anlam İlişkileri

Eş anlamlı sözcükler

Yazılışları farklı, anlamları aynı olan sözcüklerdir. Birbirinin yerine kullanıldığında cümlenin anlamı değişmez.

• ak – beyaz, kara – siyah, yanıt – cevap, öykü – hikâye, us – akıl, sağlık – esenlik.
• Eş anlamlılık bağlama bağlıdır: "Kara haber" denir, "siyah haber" denmez. Bu yüzden her bağlamda birbirinin yerine geçmeyebilir.

Yakın anlamlı sözcükler

Anlamları birbirine yakın olan ama aralarında ince farklar bulunan sözcüklerdir: bakmak – görmek, kızmak – öfkelenmek, sormak – sorgulamak. Bakmak isteğe bağlı bir eylemdir; görmek istemeden de gerçekleşebilir.

Zıt (karşıt) anlamlı sözcükler

Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcüklerdir: uzun – kısa, ağır – hafif, gelmek – gitmek, iyi – kötü.

• Zıtlık aynı türden sözcükler arasında aranır: ad–ad, sıfat–sıfat, fiil–fiil.
• Olumsuzluk zıt anlam değildir: "gelmek – gelmemek", "güzel – güzel değil" zıt anlamlı sayılmaz.
• Bağlama göre zıtlık değişir: sert rüzgâr – hafif rüzgâr; sert et – yumuşak et.

Eş sesli (sesteş) sözcükler

Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklı sözcüklerdir.

• yüz (sayı) – yüz (surat) – yüz- (yüzmek eylemi)
• gül (çiçek) – gül- (gülmek), dolu (yağış) – dolu (boş olmayan)
• Sesteşlik ile çok anlamlılığı karıştırma: "Kapının kolu – insanın kolu" aynı sözcüğün yan anlamıdır, sesteşlik değildir; aralarında anlam bağı vardır.
• Sesteş olmayan ama düzeltme işaretiyle ayrılan sözcükler: hala – hâlâ, kar – kâr, adet – âdet. Bunlar yazımda düzeltme işaretiyle ayrılır.

Genel ve özel anlam

Bir kavramın bütün türlerini karşılayan sözcük genel, yalnız bir türünü karşılayan sözcük özel anlamlıdır: meyve (genel) – elma (özel); taşıt – otomobil. Genel–özel ilişkisi görecelidir: "elma" meyveye göre özel, "Amasya elması"na göre geneldir.

Diğer ilişkiler

• Parça–bütün: yaprak – ağaç, sayfa – kitap.
• Neden–sonuç: yağmur – sel, ihmal – kaza.
• Nitelik–nesne: uzun – yol; sayı–nesne: üç – kalem.
• Somut–soyut: kalp – sevgi (kavramsal ilişki).

Sınavda dikkat

• Eş anlamlı sözcüklerden birini öbürünün yerine koyup cümlenin anlamının değişmediğini doğrula.
• Olumsuz biçim zıt anlam sayılmaz; zıtlık ayrı bir sözcükle kurulur.
• Sesteş sözcükler arasında anlam ilgisi yoktur; ilgi varsa çok anlamlılıktır.
• Soruda verilen sözcük çiftindeki ilişkiyi (ör. parça–bütün) seçeneklerde aynı sırayla ara; ters sıralı çift doğru eşleşme sayılmaz.
• Hala/hâlâ, kar/kâr gibi çiftleri düzeltme işaretiyle doğru yaz.