Yapım ve Çekim Ekleri

Kök, gövde ve ek

Sözcüğün anlamlı en küçük parçasına kök, köke yapım eki getirilerek elde edilen yeni sözcüğe gövde denir. Ekler ikiye ayrılır: yeni sözcük türeten yapım ekleri ve sözcüğün cümledeki görevini belirleyen çekim ekleri. Yapım eki alan sözcük sözlükte ayrı bir madde olabilir (göz → gözlük); çekim eki alan sözcük olamaz (göz → gözler).

Yapım ekleri dört gruptur

• İsimden isim: -lık (kitaplık), -cı (gazeteci), -lı (Ankaralı), -sız (susuz), -daş (meslektaş), -ce (Türkçe), -cık (evcik).
• İsimden fiil: -la (temizle-), -laş (dertleş-), -al (azal-), -l (kısal-), -ar (morar-), -sa (susa-).
• Fiilden isim: -ış (bakış), -gı (sevgi), -ım (seçim), -ıcı (yazıcı), -gın (yorgun), -ak (yatak), -gaç (süzgeç), -ı (yazı).
• Fiilden fiil: Çatı ekleri -dır, -t, -ır (ettirgen: yaptır-, okut-), -ıl (edilgen: yazıl-), -ın (dönüşlü: giyin-), -ış (işteş: tartış-); ayrıca olumsuzluk eki -ma (gelme-).

Çekim ekleri

• İsim çekim ekleri: Çokluk eki -lar/-ler; iyelik ekleri (-ım, -ın, -ı, -ımız, -ınız, -ları); hâl ekleri: belirtme (-ı), yönelme (-a), bulunma (-da), ayrılma (-dan); ilgi eki (-ın); vasıta eki -la (ile); eşitlik eki -ca.
• Fiil çekim ekleri: Kip ekleri (-dı, -mış, -yor, -acak, -r; -malı, -a, -sa) ve kişi ekleri (-m, -n, -k, -nız, -lar).
• Ek fiil: -dı (idi), -mış (imiş), -sa (ise), -dır; isim soylu sözcükleri yüklem yapar ya da birleşik zaman kurar.

Eklerin sırası

Yapım ekleri köke yakın, çekim ekleri en sonda bulunur: göz-lük-çü-ler-imiz-den. Bir sözcük birden çok yapım eki alabilir (göz-lük-çü-lük). Çekim ekinden sonra kural olarak yapım eki gelmez.

Ayırt edilmesi gereken benzer ekler

• -ma/-me: Fiile gelip olumsuzluk bildiriyorsa fiilden fiil yapım ekidir (gelme-, yazma-); isim yapıyorsa fiilden isim yapım ekidir (dondurma, kazma); fiilimsi kuruyorsa isim-fiil ekidir (okuması gerek).
• -ca/-ce: Dil adı türetiyorsa yapım ekidir (Türkçe); "-e göre, gibi" anlamı veriyorsa eşitlik eki gibi çekim işlevi görür (bence, sizce).
• -ın: İlgi eki (kapının), ikinci tekil iyelik (kalemin) ya da dönüşlülük eki (yıkan-) olabilir; cümledeki görevine bakılır.

Sınavda dikkat

• Çatı ekleri ve olumsuzluk eki "-ma" fiilden fiil yapım eki sayılır.
• Çokluk eki çekim ekidir; sözcüğün türünü değiştirmez.
• Bir sözcüğün kökünü bulurken sondan başlayarak ekleri ayır; kök her zaman anlamlı ve tek parçalıdır.
• Ek fiil eklerinin (-dı, -mış, -sa, -dır) yapım eki olmadığını unutma.