Zarf

Zarf (belirteç) nedir?

Fiilleri, fiilimsileri, sıfatları ya da başka zarfları zaman, durum, miktar, yer-yön ve soru bakımından niteleyen ya da belirten sözcüklerdir. Zarfı bulmak için yüklem ya da nitelenen sözcüğe "nasıl, ne zaman, ne kadar, nereye" soruları sorulur.

Zarf türleri

• Durum (hal) zarfı: "Nasıl?" sorusuna cevap verir: "Dilekçeyi dikkatli okudu.", "Yavaş yavaş yürüdü.", "Güzelce anlattı."
• Zaman zarfı: "Ne zaman?" sorusuna cevap verir: dün, yarın, şimdi, akşam, sabahleyin, geceleyin. "Toplantı akşam bitti."
• Yer-yön zarfı: "Nereye?" sorusuna cevap verir; ek almadan kullanılır: içeri, dışarı, ileri, geri, aşağı, yukarı, öte, beri. "Müdür içeri girdi."
• Miktar (azlık-çokluk) zarfı: "Ne kadar?" sorusuna cevap verir: çok, az, biraz, daha, en, pek, gayet, oldukça. Fiillerin yanı sıra sıfatları ve zarfları da niteler: "en büyük oda", "çok hızlı koştu".
• Soru zarfı: Fiili soru yoluyla belirtir: nasıl, ne zaman, niçin, neden, ne kadar. "Neden erken çıktın?"

Zarf sayılmayan durumlar

• Yer-yön sözcükleri ek alınca isim olur: "İçeriye girdi." cümlesinde "içeriye" yönelme hâli eki aldığı için isimdir ve dolaylı tümleç görevindedir. "Aşağısı çok soğuk." cümlesinde "aşağısı" isimdir.
• Zaman bildiren sözcük ismi nitelerse sıfat ya da tamlama ögesidir: "akşam yemeği" belirtisiz ad tamlamasıdır; "Akşamı zor ettik." cümlesinde "akşamı" isimdir.
• Nitelenen sözcüğe bak: Bir sözcük ismi niteliyorsa sıfat, fiili niteliyorsa zarftır: "güzel çocuk" (sıfat), "güzel konuştu" (zarf).

Zarfların yapısı

• Basit: az, çok, dün.
• Türemiş: -ca/-ce (yavaşça, güzelce), -leyin (sabahleyin, geceleyin), eski vasıta eki -ın (yazın, kışın).
• Birleşik ve ikileme biçimli: yavaş yavaş, er geç, şöyle böyle, bugün.

Zarf-fiiller ("koşarak, gelince, okuyup") cümlede zarf görevi üstlenir ve zarf tümleci olur; ancak bunlar fiilimsidir, sözcük türü olarak ayrıca incelenir.

Sınavda dikkat

• "İçeri, dışarı, ileri, geri" ek almadan fiili niteliyorsa yer-yön zarfı, ek alıyorsa isimdir.
• Miktar zarfları sıfatları ve zarfları da niteler; "en" ve "daha" en sık sorulan örneklerdir.
• Aynı sözcük nitelediği sözcüğe göre sıfat ya da zarf olabilir; karar her zaman cümle içinde verilir.
• Soru zarfı fiile sorulur; "Hangi dosya?" gibi isme sorulan sözcük soru sıfatıdır.