Haklar ve Yükümlülükler

Genel ilkeler (md. 88)

• Uluslararası koruma statüsü sahibi kişiler karşılıklılık şartından muaftır.
• Başvuru sahibine, başvurusu reddedilenlere veya statü sahiplerine sağlanan hak ve imkânlar, Türk vatandaşlarına sağlananlardan fazla olacak şekilde yorumlanamaz.

Eğitim, sosyal yardım ve sağlık (md. 89)

• Başvuru sahibi veya statü sahibi kişi ve aile üyeleri ilköğretim ve ortaöğretim hizmetlerinden faydalanır.
• İhtiyaç sahibi olanların sosyal yardım ve hizmetlere erişimi sağlanabilir.
• Herhangi bir sağlık güvencesi ve ödeme gücü olmayanlar, başvuru kaydından itibaren bir yıl süreyle 5510 sayılı Kanun hükümlerine (genel sağlık sigortası) tabidir. Özel ihtiyaç sahipleri ve Bakanlıkça sigorta kaydının devamı uygun görülenler için bir yıl sınırı aranmaz. Primler için Genel Müdürlük bütçesine ödenek konur; ödeme gücüne göre primin tamamı veya bir kısmı talep edilir. Başvurusu hakkında idarece olumsuz karar verilenler kapsamdan çıkarılır.
• Sağlık güvencesi veya ödeme gücü olduğu ya da başvurunun sadece tıbbi tedavi amacıyla yapıldığı sonradan anlaşılanlar, sigortalılığın sona erdirilmesi için en geç on gün içinde SGK’ya bildirilir; tedavi ve ilaç masrafları geri alınır.

İş piyasasına erişim (md. 89/4)

• Başvuru sahibi veya şartlı mülteci, başvuru tarihinden altı ay sonra çalışma izni için başvurabilir.
• Mülteci veya ikincil koruma statüsü sahibi, statü almasından itibaren bağımlı veya bağımsız çalışabilir; verilen kimlik belgesi çalışma izni yerine de geçer ve bu durum belgeye yazılır. Yabancıların çalışamayacağı iş ve mesleklere ilişkin hükümler saklıdır.
• Mülteci ve ikincil koruma sahibinin iş piyasasına erişimi, belirli süre için sektör, meslek, iş kolu veya mülki/coğrafi alan itibarıyla sınırlandırılabilir; ancak Türkiye’de üç yıl ikamet eden, Türk vatandaşıyla evli olan veya Türk vatandaşı çocuğu olanlara bu sınırlamalar uygulanmaz.
• Çalışmaya ilişkin usul ve esasları, Bakanlığın görüşü alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı belirler.
• 72 ve 79. maddelerde sayılanlar hariç, muhtaç olduğu tespit edilen başvuru sahibine harçlık verilebilir.

Yükümlülükler (md. 90)

• Çalışma durumuna ait güncel bilgileri otuz gün içinde bildirmek,
• Gelirlerini, taşınır ve taşınmazlarını otuz gün içinde bildirmek,
• Adres, kimlik ve medeni hâl değişikliklerini yirmi iş günü içinde bildirmek,
• Haksız yararlanılan hizmet ve yardımların bedelini tamamen veya kısmen geri ödemek,
• Genel Müdürlükçe istenenleri yerine getirmek.

Yükümlülüklere uymayanlara ve olumsuz karar verilenlere, eğitim ve temel sağlık hakları hariç diğer haklardan yararlanma bakımından sınırlama getirilebilir. Değerlendirme bireysel yapılır, karar yazılı tebliğ edilir.

Sınavda dikkat

• Çalışma izni başvurusu için altı ay beklemesi gereken: başvuru sahibi ve şartlı mülteci. Mülteci ve ikincil koruma sahibi statüden itibaren çalışabilir.
• Genel sağlık sigortası süresi bir yıl; özel ihtiyaç sahiplerinde süre sınırı yok.
• Bildirim süreleri: çalışma ve gelir 30 gün; adres-kimlik-medeni hâl 20 iş günü.
• Sınırlama getirilemeyen haklar: eğitim ve temel sağlık.