Genel Hükümler

Amaç ve kapsam (md. 1)

4857 sayılı İş Kanununun amacı, işverenler ile iş sözleşmesine dayanarak çalıştırılan işçilerin çalışma şartları ve çalışma ortamına ilişkin hak ve sorumluluklarını düzenlemektir. Kanun, md. 4'teki istisnalar dışındaki bütün işyerlerine, faaliyet konularına bakılmaksızın uygulanır. İşyerleri, işverenler ve işçiler md. 3'teki bildirim gününe bakılmaksızın Kanunla bağlıdır.

Temel kavramlar (md. 2)

• İşçi: iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişi. İşveren: işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi ya da tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluş.
• İşyeri: mal veya hizmet üretmek için maddi ve maddi olmayan unsurlar ile işçinin birlikte örgütlendiği birim. İşyerine bağlı yerler, dinlenme, çocuk emzirme, yemek, uyku, yıkanma, eğitim yerleri ve avlu gibi eklentiler ve araçlar da işyerinden sayılır.
• İşveren vekili: işveren adına hareket eden ve yönetimde görev alan kişi; işlemlerinden doğrudan işveren sorumludur. İşveren vekilliği sıfatı işçilik hak ve yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz.
• Asıl işveren–alt işveren: yardımcı işlerde veya asıl işin bir bölümünde, işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde kurulur. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı alt işverenle birlikte sorumludur. Asıl işverenin işçisi alt işverence işe alınarak hakları kısıtlanamaz; daha önce o işyerinde çalıştırılan kimseyle alt işveren ilişkisi kurulamaz; aksi hâlde ilişki muvazaalı sayılır ve alt işveren işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi kabul edilir.
• Kamu kurumlarında ve sermayesinin en az yarısı bunlara ait ortaklıklarda hizmet alımı yoluyla yüklenici aracılığıyla çalışanlar, bu çalışmaya dayanarak kadroya atanma veya kadrolu personelin mali ve sosyal haklarından yararlanma hakkı kazanamaz.

İşyerini bildirme (md. 3)

İşyerini kuran, devralan, çalışma konusunu değiştiren veya kapatan işveren gerekli bilgileri bir ay içinde bölge müdürlüğüne bildirir. Alt işveren, asıl işverenden aldığı yazılı sözleşmeyle bildirim yapar. Muvazaa tespit eden müfettiş raporuna karşı işverenler tebliğden itibaren otuz iş günü içinde iş mahkemesine itiraz edebilir; dava basit yargılama usulüyle dört ayda, temyizde Yargıtay altı ayda kesin karar verir. Kamu idareleri itiraz etmek ve kanun yollarına başvurmak zorundadır.

İstisnalar (md. 4)

Kanun; deniz ve hava taşıma işlerinde, 50 ve daha az işçi çalıştırılan tarım ve orman işyerlerinde, aile ekonomisi sınırlarındaki tarımsal yapı işlerinde, aile üyeleri ve 3. dereceye kadar hısımlar arasındaki ev ve el sanatı işlerinde, ev hizmetlerinde, çıraklar, sporcular ve rehabilite edilenler hakkında ve 507 sayılı Kanuna uygun üç kişinin çalıştığı esnaf işyerlerinde uygulanmaz. Ancak kıyı ve limanlarda yükleme-boşaltma, havacılığın yer tesisleri, tarım aleti üreten atölyeler, tarım işletmelerindeki yapı işleri, halka açık park ve bahçe işleri ve belirtilen su ürünleri işleri Kanuna tabidir.

Eşit davranma (md. 5)

Dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, din ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılamaz; esaslı sebep olmadıkça kısmi süreli veya belirli süreli işçiye farklı işlem yapılamaz; eşit değerde iş için cinsiyet nedeniyle düşük ücret kararlaştırılamaz. Aykırılıkta işçi dört aya kadar ücreti tutarında tazminat ve yoksun kaldığı hakları isteyebilir. İspat yükü işçidedir; ancak işçi ihlal ihtimalini güçlü biçimde gösterirse işveren ihlalin olmadığını ispat eder.

İşyeri devri (md. 6) ve geçici iş ilişkisi (md. 7)

• Devirde iş sözleşmeleri tüm hak ve borçlarıyla devralana geçer; kıdem esaslı haklarda işe ilk giriş tarihi esas alınır. Devirden önce doğan borçlardan devreden ve devralan birlikte sorumludur; devredenin sorumluluğu iki yıl ile sınırlıdır. Devir tek başına fesih sebebi değildir; iflas tasfiyesindeki devirde bu hükümler uygulanmaz.
• Geçici iş ilişkisi, özel istihdam bürosu aracılığıyla veya holding/şirketler topluluğu içinde görevlendirmeyle kurulur. Büro aracılığıyla kurulanlarda genel süre en fazla dört ay, en fazla iki yenilemeyle toplam sekiz ay; sonrasında aynı iş için altı ay geçmeden yeniden geçici işçi çalıştırılamaz. Kamu kurumlarında ve yer altı maden işyerlerinde bu yolla geçici iş ilişkisi kurulamaz. Geçici iş ilişkisinde işveren özel istihdam bürosudur. Holding içi devirde işçinin yazılı rızası gerekir; süre altı ayı geçemez ve en fazla iki kez yenilenir.

Sınavda dikkat

• Tarım-orman istisnası: 50 (dahil) ve daha az işçi.
• İşyeri bildirimi bir ay içinde bölge müdürlüğüne; muvazaa raporuna itiraz 30 iş günü.
• Devredenin sorumluluğu iki yılla sınırlı.
• Eşit davranma ihlalinde tazminat dört aya kadar ücret.