Plan, bütçe, muhasebe, fiyat ve kâr dağıtımı

Plan, program ve bütçe (md. 29)

Teşebbüsler yatırım ve işletme faaliyetlerini plan, program ve bütçelere dayalı yürütür. Uzun vadeli yatırım ve finansman programları ilgili bakanlığın incelemesinden sonra Hazine ve Maliye Bakanlığına gönderilir. Yıllık genel yatırım ve finansman programı Hazine ve Maliye Bakanlığınca hazırlanır ve takvim yılı başından en az yetmiş beş gün önce Cumhurbaşkanınca karara bağlanır. İşletme bütçeleri her hesap dönemi için programdaki hedefler esas alınarak hazırlanır ve yönetim kurulunca onaylanır; programda değişiklik olursa bütçede de düzeltme yapılır.

Yatırım projeleri (md. 30-31)

• Teşebbüsler kalkınma planına göre yapmaları gereken yatırımların mali, ekonomik ve teknik çalışmalarını yaparak projelerini hazırlar. Projesi hazır olmayan yatırıma başlanamaz.
• Projeler takvim yılı başından yedi ay önce ilgili bakanlığa gönderilir.
• Cumhurbaşkanınca teşebbüse kendi imkânlarıyla karşılayamayacağı yatırım görevi verilirse, özkaynaktan karşılanması gereken kısım Devlet bütçesinden sermaye olarak yılı içinde karşılanır.
• Küçük tamamlama yatırımları: kendi kaynaklarından, programdaki sınırı aşmamak kaydıyla, yönetim kurulunun teklifi ve ilgili bakanlığın onayı ile yapılır.
• İdame ve yenileme yatırımları: yönetim kurulunun kararı ile yapılır; durum on beş gün içinde ilgililere bildirilir.

Muhasebe, bilanço ve raporlar (md. 33-34)

Bankalar ve sigorta şirketleri dışındaki teşebbüs, müessese ve bağlı ortaklıklarda İktisadi Devlet Teşekkülleri Tekdüzen Muhasebe Sistemi uygulanır. Hesap dönemi takvim yılıdır. Bilanço ve netice hesapları, ait oldukları yılı izleyen üçüncü ayın sonuna kadar hazırlanır. Faaliyet raporları dönem sonuçlarının program ve bütçelerle karşılaştırmasını ve gerçekleşmeyen işlerin sebeplerini kapsar. Bilanço ve netice hesapları, teşebbüslerin TBMM'ce denetlenmesi ve onaylanmasından sonra Resmî Gazete'de yayımlanır.

Fiyatlar ve görevlendirme (md. 35)

Teşebbüs, müessese ve bağlı ortaklıklar mal ve hizmet fiyatlarını tespitte serbesttir. Cumhurbaşkanı bunları faaliyet alanlarıyla ilgili görevlendirebilir veya fiyat tespit edebilir; bu durumda ödenecek görevlendirme bedeli bütçeye konulan ödenekle karşılanır, bedelin hesaplanma yöntemi Cumhurbaşkanı kararında açıkça belirtilir.

Kâr dağıtımı (md. 36-37)

• Teşekkül ve müesseseler yıllık kârlarının %20'sini nominal sermayelerinin tamamına ulaşıncaya kadar birinci tertip yedek akçe ayırır.
• Vergi ve yükümlülüklerden sonra kalan kârın %20'si ikinci tertip olağan yedek akçedir; sermayeye ulaşınca %10 ayrılmaya devam edilir.
• Geçmiş yıl zararları kârdan mahsup edilir; kalan kâr müesseselerde teşekküle, teşekküllerde Hazineye devredilir.
• Bağlı ortaklıklarda kalan kârın en az %50'si sermaye payları oranında ortaklara dağıtılır.
• Kamu iktisadi kuruluşları kârlarından %10 yedek akçe ayırır; yatırım ve işletme finansman açıkları Hazinece karşılanır, finansman fazlası Hazineye devredilir. Kuruluşların fiyat ve tarifelerine sosyal faydayı artırmak amacıyla müdahale edilebilir; Devlet tekelindeki malların fiyatı kendi kanunlarına tabidir.
• Zamanında ödenmeyen temettü tutarları 6183 sayılı Kanun gereğince gecikme zammı uygulanarak tahsil edilir (md. 37/A).

Not: Metinde Devlet Planlama Teşkilatı, Hazine Müsteşarlığı, Maliye Bakanlığı ve Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu gibi eski kurum adları geçmektedir.

Sınavda dikkat

• Programın karara bağlanması: yıl başından en az 75 gün önce, Cumhurbaşkanınca.
• İşletme bütçesini yönetim kurulu onaylar; idame-yenileme de yönetim kurulu kararıyladır.
• Teşekkülde yedek akçe %20/%20, kuruluşta %10; bağlı ortaklıkta dağıtım en az %50.