Arama ve Elkoyma

Aramanın koşulları (md. 116-117)

• Şüpheli veya sanık: Yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe varsa üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir.
• Diğer kişiler: Şüphelinin yakalanması veya delil elde edilmesi amacıyla başka bir kişinin de üstü, eşyası, konutu ve işyeri aranabilir; ancak aranan kişinin veya delilin o yerde bulunduğunu kabule olanak veren olayların varlığı gerekir. Bu sınırlama, şüphelinin bulunduğu ve izlendiği sırada girdiği yerler için geçerli değildir.

Gece araması (md. 118)

Konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz. İstisnalar: suçüstü, gecikmesinde sakınca bulunan hâller ve yakalanmış/gözaltına alınmış olup firar eden kişi ile tutuklu veya hükümlünün tekrar yakalanması amacıyla yapılan aramalar.

Arama kararı (md. 119)

• Kural: hâkim kararı; gecikmesinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emri. Kolluk amirinin emriyle yapılan arama sonuçları Cumhuriyet Başsavcılığına derhâl bildirilir.
• Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlar yalnız hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcının yazılı emriyle aranabilir; kolluk amirinin emri yetmez.
• Karar veya emirde: aramanın nedeni olan fiil, aranacak kişi/adres/eşya ve kararın geçerli olacağı süre açıkça gösterilir. Tutanağa işlemi yapanların açık kimlikleri yazılır.
• Savcı hazır olmadan konut, işyeri veya kapalı yerde aramada o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulur.
• Askerî mahallerde arama, savcının nezaretinde askerî makamların katılımıyla adlî kolluk görevlilerince yapılır.

Aramada hazır bulunma ve belge (md. 120-122)

• Yerin sahibi veya eşyanın zilyedi hazır bulunabilir; yoksa temsilcisi, ayırt etme gücüne sahip hısımı, birlikte oturan kişi veya komşusu bulundurulur. Avukatın hazır bulunmasına engel olunamaz.
• Arama sonunda istem üzerine aramanın dayanağını gösteren belge, elkonulan eşyanın listesi ve bir şey bulunamamışsa bunu belirten belge verilir.
• Belge ve kâğıtları inceleme yetkisi Cumhuriyet savcısı ve hâkime aittir; suçla ilgisiz olanlar geri verilir.

Elkoyma (md. 123-127)

• İspat aracı veya müsadereye konu değerler muhafaza altına alınır; rızayla teslim edilmezse elkonulur ve kıymeti tespit edilir.
• Teslimden kaçınan zilyede disiplin hapsi (md. 60) uygulanır; şüpheli, sanık ve tanıklıktan çekinebilecekler hariç.
• Devlet sırrı niteliğindeki belgeler mahkemeye karşı gizli tutulamaz; yalnız hâkim veya heyetçe incelenir (alt sınırı beş yıl veya daha fazla hapis gerektiren suçlarda).
• Şüpheli ile tanıklıktan çekinebilecekler arasındaki mektuplara, bu kişilerin nezdinde bulundukça elkonulamaz.
• Hâkim kararı olmadan yapılan elkoyma 24 saat içinde hâkimin onayına sunulur; hâkim 48 saat içinde kararını açıklamazsa elkoyma kendiliğinden kalkar. Elkoyma mağdura gecikmeksizin bildirilir.

Taşınmaz, hak ve alacaklar (md. 128, 128/A)

• Katalog suçlarda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe varsa taşınmaz, araç, banka hesabı, ortaklık payı, kiralık kasa gibi değerlere elkonulabilir; değer başkasının zilyetliğinde olsa bile. Suçtan elde edilen değere ilişkin rapor en geç üç ay içinde hazırlanır (iki ay uzatılabilir).
• Taşınmaza elkoyma tapu kütüğüne şerhle icra edilir. Bu maddeye göre elkoymaya ve kayyım atanmasına ancak hâkim karar verebilir.
• Nitelikli hırsızlık, nitelikli dolandırıcılık ve banka/kredi kartlarının kötüye kullanılması suçlarında banka, ödeme hizmeti sağlayıcısı veya kripto varlık hizmet sağlayıcısı hesabı 48 saate kadar askıya alabilir; hesap sahibinin başvurusunu savcı 24 saat içinde karara bağlar. Bu elkoymada md. 128'deki rapor şartı aranmaz.

Posta, avukat bürosu, bilgisayar (md. 129-134)

• Postada elkoymayı yapan kolluk zarf ve paketleri açamaz (sayılı suçlarda savcının talimatıyla açılabilir).
• Avukat büroları ancak mahkeme kararıyla, savcı denetiminde aranır; baro başkanı veya temsilci avukat hazır bulunur. İtiraz edilen şeyler hakkında 24 saat içinde karar verilir.
• Elden çıkarma kararını soruşturmada hâkim, kovuşturmada mahkeme verir. Kayyım atanması belirli suçlarla sınırlıdır (md. 133).
• Bilgisayarda arama: kuvvetli şüphe ve başka surette delil elde edilememesi şartıyla hâkim veya gecikmede sakınca varsa savcı karar verir; savcı kararı 24 saatte hâkim onayına sunulur. Elkoymada tüm verilerin yedeği alınır, bir kopyası şüpheliye veya vekiline verilir.

Sınavda dikkat

• Kolluk amirinin yazılı emri konut ve işyeri araması için yeterli değildir.
• Elkoyma onayı: 24 saat içinde sunulur, 48 saat içinde açıklanır.
• Md. 128 elkoymasına savcı karar veremez; yalnız hâkim.
• Arama tutanağına işlemi yapanların kimliği yazılır; bu, arama kararının içeriği değildir.