4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu: GYS için sayılarla özet

Memurların sendika hakkı ve iki yılda bir yapılan toplu sözleşme, maaş zamlarından ikramiyeye kadar her kamu görevlisini doğrudan ilgilendirir. 4688 sayılı Kanun bu nedenle görevde yükselme sınavlarında sık görülür. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının 2026 kılavuzunda örneğin şube müdürü ve şef sınavlarında bu kanundan ikişer soru öngörülmüştür. Aşağıda kanunu kuruluştan uyuşmazlığa kadar sayılarla özetliyoruz.

1. Amaç, kapsam ve tanımlar

Kanunun amacı, kamu görevlilerinin ortak ekonomik, sosyal ve meslekî hak ve menfaatlerinin korunması ve geliştirilmesi için kurdukları sendika ve konfederasyonların kuruluşu, organları, yetki ve faaliyetleri ile toplu sözleşme yapılmasına ilişkin usul ve esasları düzenlemektir (md. 1). Kanun, genel, katma ve özel bütçeli idareler, il özel idareleri, belediyeler, bunlara bağlı kuruluşlar ve kamu iktisadi teşebbüslerinde işçi statüsü dışında çalışan kamu görevlilerine uygulanır (md. 2). İşçiler 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanununa tabidir.

2. Sendika kuruluşu ve 11 hizmet kolu

Sendikalar hizmet kolu esasına göre Türkiye çapında faaliyet göstermek amacıyla kurulur. Bir hizmet kolunda birden fazla sendika kurulabilir; meslek veya işyeri esasına göre sendika kurulamaz (md. 4). Hizmet kolları md. 5'te sayılır:

1. Büro, bankacılık ve sigortacılık hizmetleri
2. Eğitim, öğretim ve bilim hizmetleri
3. Sağlık ve sosyal hizmetler
4. Yerel yönetim hizmetleri
5. Basın, yayın ve iletişim hizmetleri
6. Kültür ve sanat hizmetleri
7. Bayındırlık, inşaat ve köy hizmetleri
8. Ulaştırma hizmetleri
9. Tarım ve ormancılık hizmetleri
10. Enerji, sanayi ve madencilik hizmetleri
11. Diyanet ve vakıf hizmetleri

Sendika ve konfederasyonlar önceden izin almaksızın serbestçe kurulur. Kurucu olmak için kamu görevlisi olarak çalışmak yeterlidir; 6289 sayılı Kanunla "en az iki yıldan beri" şartı kaldırılmıştır. Kurucular tüzük ve belgeleri sendika merkezinin bulunacağı ilin valiliğine verir ve sendika bu anda tüzel kişilik kazanır. Valilik belgeleri on beş iş günü içinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına gönderir (md. 6).

3. Üyelik

Sendikaya üye olmak ve üyelikten çekilmek serbesttir. Kamu görevlisi yalnızca çalıştığı işyerinin girdiği hizmet kolundaki bir sendikaya üye olabilir ve birden çok sendikaya üye olamaz; sonraki üyelikler geçersizdir (md. 14).

• Üyelik başvurusu sendika tarafından 30 gün içinde reddedilmezse kabul edilmiş sayılır.
• Haklı sebep gösterilmeden üyeliği kabul edilmeyen kamu görevlisi tebliğden itibaren 30 gün içinde dava açabilir.
• Sendika, kesinleşen üyeliğe ilişkin belgeyi 15 gün içinde işverene gönderir.
• Çekilme, kamu işverenine başvuru tarihinden itibaren 30 gün sonra geçerli olur (md. 16).
• Farklı hizmet koluna giren kuruma atanan kamu görevlisinin üyeliği sona erer (md. 16).

Sendikaya üye olamayanlar (md. 15)

Liste uzundur ve 2025'te 7547 sayılı Kanunla güncellenmiştir. Başlıcaları:

• Cumhurbaşkanlığı merkez teşkilatı ve bağlı kurullarında; Diyanet İşleri Başkanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı ve İletişim Başkanlığı hariç bağlı kuruluşlarında; Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliğinde çalışanlar,
• Yüksek yargı organlarının başkan ve üyeleri, hâkimler ve savcılar,
• Bakanlar, bakan yardımcıları, kurum başkanları, genel müdürler ve yardımcıları, bölge, il ve ilçe teşkilatlarının en üst amirleri ile belediye başkanları ve yardımcıları,
• Mülki idare amirleri, Silahlı Kuvvetler mensupları, MİT mensupları,
• Merkezi denetim elemanları, emniyet hizmetleri sınıfı mensupları ve ceza infaz kurumlarında çalışanlar.

4. Güvenceler ve temsilciler

Kamu görevlileri, iş saatleri dışında veya işverenin izniyle iş saatleri içinde sendikal faaliyetlere katılmaları nedeniyle farklı işleme tabi tutulamaz ve görevlerine son verilemez. Kamu işvereni sendika üyesi olan ve olmayanlar arasında ayrım yapamaz. İşyeri sendika temsilcisinin ve sendika yöneticilerinin işyeri, sebebi açık ve kesin belirtilmeden değiştirilemez (md. 18).

• Sendika yöneticileri seçildikleri tarihten itibaren durumlarını en geç 30 gün içinde kurumlarına yazılı bildirir; isterlerse görev süresince aylıksız izne ayrılırlar. İzne ayrılmayan yönetim kurulu üyeleri haftada bir gün izinli sayılır.
• Sendika şubeleri en az 400 üye ile kurulur.
• İldeki üye sayısı 100 ve üzeri olan sendikanın il temsilcisi ile ilçedeki üye sayısı 50 ve üzeri olan sendikanın ilçe temsilcisi haftada dört saat izinli sayılır.

İşyeri sendika temsilcileri görevlerini işyerinde haftada dört saat olmak üzere yerine getirir ve bu sürede izinli sayılır.

5. Toplu sözleşme

Kapsam ve süre (md. 28)

Toplu sözleşme; katsayı ve göstergeler, aylık ve ücretler, zam ve tazminatlar, ek ödeme, toplu sözleşme ikramiyesi, fazla çalışma ücreti, harcırah, doğum, ölüm ve aile yardımı ödenekleri gibi mali ve sosyal hakları kapsar. Toplu sözleşme ikramiyesi hariç, hükümlerin uygulanmasında üye olan ve olmayan kamu görevlileri arasında ayrım yapılamaz. Hükümler sözleşmenin yapıldığı tarihi takip eden iki mali yıl için geçerlidir.

Taraflar (md. 29)

Görüşmelere kamu idaresi adına Kamu İşveren Heyeti, kamu görevlileri adına Kamu Görevlileri Sendikaları Heyeti katılır. Kamu İşveren Heyeti, Cumhurbaşkanının görevlendireceği Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakanın başkanlığında oluşur. Kamu Görevlileri Sendikaları Heyeti on beş üyedir: en çok üyeli konfederasyonun belirlediği Heyet Başkanı, her hizmet kolunda en çok üyeye sahip sendikaların birer temsilcisi ve üye sayısı bakımından ilk üç konfederasyonun birer temsilcisi.

Takvim (md. 31)

"Toplu sözleşme görüşmeleri son rakamı tek olan yıllarda yapılır." (4688 sayılı Kanun, md. 31)

Görüşmeler ağustos ayının ilk iş günü başlar; Hakem Kurulu kararı dâhil süreç en geç ağustos ayının son iş günü tamamlanır. Teklifler görüşmelerden en az bir hafta önce sunulur. İmzalanan sözleşme metinleri Resmî Gazete'de yayımlanır. Bu kurala göre bir sonraki görüşme dönemi 2027 yılıdır.

6. Uyuşmazlık ve Kamu Görevlileri Hakem Kurulu

Sözleşme imzalanamazsa uzlaşılan ve uzlaşılamayan konular toplantı tutanağına yazılır. Tutanağın imzalanmasından veya uzlaşmazlığın tespitinden itibaren üç iş günü içinde Kamu Görevlileri Hakem Kuruluna başvurulabilir. Toplu sözleşmenin imzalanan bölümleri ve toplu sözleşme kapsamına girmeyen konular için Hakem Kuruluna gidilemez (md. 29 ve md. 33).

Kurul Başkan dâhil en az sekiz üyeyle toplanır, toplantıya katılanların çoğunluğuyla karar verir; üyeler çekimser oy kullanamaz ve eşitlikte Başkanın tarafı çoğunluk sayılır. Kurul başvurudan itibaren beş gün içinde karar verir; kararlar kesindir, toplu sözleşme hükmündedir ve Resmî Gazete'de yayımlanır (md. 34). Hiçbir konfederasyon görüşmelere katılmaz ya da uzlaşmazlığa rağmen Hakem Kuruluna başvurulmazsa, sonraki iki mali yıl için mali ve sosyal haklar genel hükümlere göre belirlenir (md. 31).

Hızlı tekrar

• 11 hizmet kolu; konfederasyon için en az 5 sendika; şube için 400 üye.
• Tek sendikaya üyelik; çekilme 30 gün sonra geçerli.
• Toplu sözleşme: tek yıllarda, ağustos ayı içinde; iki mali yıl geçerli.
• Sendikalar Heyeti 15 üye; Hakem Kurulu 11 üye, 5 günde karar.
• Toplu sözleşme ikramiyesi yalnız üyelere ödenir.

Memurun diğer hak ve yükümlülükleri için 657 sayılı DMK önemli maddeler yazısına, sınav konularının genel çerçevesi için görevde yükselme sınavı konuları rehberine bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu (mevzuat.gov.tr, güncel metin)
• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı 2026 GYS ve UDS Başvuru Kılavuzu
• 4688 sayılı Kanun madde madde (Görevde Yüksel)