657 sayılı DMK: GYS için öne çıkan maddeler (ödevler, haklar, yasaklar, sınıflar)

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, görevde yükselme ve unvan değişikliği sınavlarının tamamında ortak konu olarak yer alır. Kanun 236 asıl madde ve çok sayıda ek ve geçici maddeden oluşur; hepsini aynı ağırlıkla çalışmak hem zaman kaybettirir hem de sınavda işe yarayan maddeleri gölgede bırakır. Bu rehberde kanunu GYS adayının gözüyle süzüyor, sınavda tekrar tekrar karşınıza çıkan hükümleri madde numaralarıyla birlikte topluyoruz. Disiplin cezaları ve izinler için ayrı birer rehber hazırladık; bu yazı kanunun geri kalan omurgasına odaklanıyor.

1. Kanunun iskeleti: kapsam, amaç ve üç temel ilke

Kanun genel ve katma bütçeli kurumlar, il özel idareleri, belediyeler ve bunların kurdukları birlikler ile bağlı döner sermayeli kuruluşlarda çalışan memurlara uygulanır (md. 1). Aynı madde hâkimler, savcılar, öğretim üyeleri, subay ve astsubaylar ile Emniyet Teşkilatı mensupları gibi grupların özel kanunlarına tabi olduğunu sayar. "Aşağıdakilerden hangisi 657'ye tabi değildir" kalıbındaki soruların cevabı bu listededir.

Kanunun temel ilkeleri üçtür (md. 3):

• Sınıflandırma: Görevleri ve memurları, görevlerin gerektirdiği niteliklere ve mesleklere göre sınıflara ayırmak.
• Kariyer: Memurlara, sınıfları içinde en yüksek derecelere kadar ilerleme imkânı sağlamak.
• Liyakat: Hizmete girmeyi, ilerleme ve yükselmeyi ve görevin sona erdirilmesini liyakat sistemine dayandırmak.

Görevde yükselme sınavının kendisi de liyakat ilkesinin bir uygulamasıdır; sözlü sınavda bu ilkeyi kendi kurumunuzdan bir örnekle açıklayabilmek işinize yarar.

İstihdam şekilleri (md. 4)

Kamu hizmetleri memurlar, sözleşmeli personel, geçici personel ve işçiler eliyle gördürülür. Geçici personeli düzenleyen (C) bendi 2017'de KHK-696 ile yürürlükten kaldırılmıştır; maddenin ilk cümlesinde "geçici personel" ifadesi hâlâ durduğu için soru kökünde dört istihdam şekli sayılabilir. Memur tanımı şöyledir: Devlet ve diğer kamu tüzel kişiliklerince genel idare esaslarına göre yürütülen asli ve sürekli kamu hizmetlerini ifa ile görevlendirilenler. 19/1/2023 tarihli 7433 sayılı Kanunla eklenen hükme göre aynı kurumda üç yıllık çalışma süresini tamamlayan sözleşmeli personel, bu sürenin bitiminden itibaren otuz gün içinde talep ederse aynı unvanlı memur kadrosuna atanır.

2. Ödevler ve sorumluluklar (md. 6-16)

Bu blok kısa ama yoğundur. Aşağıdaki tablo maddeleri tek bakışta toplar.

Hukuka aykırı emir: sınavın sevdiği madde

11. madde adım adım şöyle işler:

1. Memur, amirinden aldığı emri Anayasa, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya yönetmeliğe aykırı görürse yerine getirmez ve aykırılığı emri verene bildirir.
2. Amir emrinde ısrar eder ve emrini yazı ile yenilerse memur emri yapmak zorundadır.
3. Bu durumda emrin yerine getirilmesinden doğan sorumluluk emri verene aittir.
4. Konusu suç teşkil eden emir hiçbir suretle yerine getirilmez; yerine getiren sorumluluktan kurtulamaz.

12. maddenin üçüncü fıkrası da sayısal bir sınır içerir: fiilin meydana geldiği tarihte en alt derecenin birinci kademesindeki memurun brüt aylığının yarısını geçmeyen zararlar, memur kabul ederse disiplin amiri veya yetkili disiplin kurulu kararına göre ödenir.

3. Genel haklar (md. 17-25)

Haklar bölümü kısa maddelerden oluşur ve seçeneklerde başlıklar birbirine karıştırılarak sorulur.

• Uygulamayı isteme hakkı (md. 17): Yürürlükteki hükümlerin kendisi hakkında aynen uygulanmasını isteme.
• Güvenlik (md. 18): Kanunlarda yazılı hâller dışında memurluğa son verilmez, aylık ve başka hakları elinden alınamaz.
• Emeklilik (md. 19) ve çekilme (md. 20).
• Müracaat, şikâyet ve dava açma (md. 21): Şikâyet söz veya yazı ile en yakın amirden başlayarak silsile yoluyla, şikâyet edilen amir atlanarak yapılır.
• Sendika kurma (md. 22) ve izin (md. 23).
• Kovuşturma ve yargılama (md. 24): Görevle ilgili suçlarda soruşturma özel hükümlere tabidir.
• İsnat ve iftiralara karşı koruma (md. 25): Uydurma suç isnadı sabit olmazsa merkezde en büyük amir, illerde vali, isnatta bulunan hakkında kamu davası açılmasını Cumhuriyet Savcılığından ister.

"Kanunlarda yazılı haller dışında Devlet memurunun memurluğuna son verilmez, aylık ve başka hakları elinden alınamaz." (657 sayılı Kanun, md. 18)

4. Yasaklar (md. 26-31)

28. maddenin istisnaları da sorulur: memurun üyesi olduğu yapı, kalkınma ve tüketim kooperatifleri, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulmuş yardım sandıklarının yönetim, denetim ve disiplin kurulu üyelikleri yasağın dışındadır.

5. Sınıflandırma ve giriş dereceleri (md. 36)

36. madde 12 hizmet sınıfı sayar: Genel İdare Hizmetleri, Teknik Hizmetler, Sağlık Hizmetleri ve Yardımcı Sağlık Hizmetleri, Eğitim ve Öğretim Hizmetleri, Avukatlık Hizmetleri, Din Hizmetleri, Emniyet Hizmetleri, Jandarma Hizmetleri, Sahil Güvenlik Hizmetleri, Yardımcı Hizmetler, Mülki İdare Amirliği Hizmetleri ve Millî İstihbarat Hizmetleri. Jandarma ve Sahil Güvenlik sınıfları 2016'da KHK-668 ile eklenmiştir.

Öğrenime göre giriş ve yükselinebilecek derece-kademe, sınavın sayısal sorularının kaynağıdır:

Aynı maddeye göre master derecesi alanlara bir kademe ilerlemesi, meslekleriyle ilgili dalda doktora yapanlara bir derece yükselmesi uygulanır (md. 36/A-9).

Kademe ve derece

• Kademe ilerlemesi (md. 64): Bulunduğu kademede en az 1 yıl çalışmış olmak ve derecede ilerleyebileceği bir kademe bulunmak. Son 8 yıl içinde disiplin cezası almayan memura bir kademe ilerlemesi daha uygulanır.
• Derece yükselmesi (md. 68): Üst derecede boş kadro, derecesi içinde en az 3 yıl ve bu derecenin 3. kademesinde 1 yıl bulunmak, kadronun gerektirdiği nitelikleri elde etmek.

6. Memurluğa giriş, adaylık ve sona erme

Genel şartlar 48. maddededir: Türk vatandaşı olmak, yaş ve öğrenim şartlarını taşımak, kamu haklarından mahrum bulunmamak, sayılan suçlardan mahkûm olmamak, askerlik durumu ve görevini devamlı yapmaya engel akıl hastalığı bulunmamak.

Adaylık süresi bir yıldan az, iki yıldan çok olamaz ve bu sürede aday memurun başka kuruma nakli yapılamaz (md. 54). 56. madde 23/1/2026 tarihli 7573 sayılı Kanunla yeniden yazılmıştır: adaylık süresinde eğitim veya stajda başarısız olanlar, birden fazla uyarma ve/veya kınama cezası alanlar ile aylıktan kesme ya da kademe ilerlemesinin durdurulması cezası alanların ilişiği kesilir; bunlar sağlık nedenleri hariç üç yıl süreyle memurluğa alınmaz. Aynı Kanunla 57. madde yürürlükten kaldırılmıştır.

Çekilmede kesintisiz 10 gün mazeretsiz göreve gelmeme, çekilme isteği sayılır (md. 94). Çekilenlerin yeniden atanmasında süreler 97. maddededir: usulüne uygun çekilen altı ay, çekilmiş sayılan bir yıl geçmeden yeniden atanamaz. Memurluğu sona erdiren hâller 98. maddede beş bent hâlinde sayılır: memurluktan çıkarılma, şartların kaybı, çekilme, emeklilik ve ölüm.

Çalışma planı önerisi

657'yi dört oturuma bölmek pratik bir yoldur: (1) md. 1-31, (2) md. 36-68 ile sınıflar ve derece-kademe, (3) md. 94-108 ile sona erme ve izinler, (4) md. 124-145 ile disiplin ve görevden uzaklaştırma. Her oturumun sonunda o bölüme ait 20-30 soru çözmek, bir sonraki oturuma geçmeden eksikleri gösterir. İzinleri memur izinleri rehberinde, disiplin cezalarını disiplin cezaları tablosunda ayrıntılı anlattık. Sınavın hangi ortak konulardan oluştuğunu görmek için GYS konuları yazısına, puan hesabı için puan hesaplama rehberine bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, mevzuat.gov.tr yürürlükteki metin (md. 1, 3, 4, 6-31, 36, 48, 54, 56, 64, 68, 94, 97-101, 137-145). Sitemizdeki tam metin: 657 sayılı DMK.
• 7573 sayılı Kanun (23/1/2026) ile 657 sayılı Kanunun 56. maddesinde yapılan değişiklik ve 57. maddenin yürürlükten kaldırılması.
• 7433 sayılı Kanun (19/1/2023) ile 4/B sözleşmeli personelin memur kadrolarına atanmasına ilişkin ek paragraf.