5355 sayılı Mahalli İdare Birlikleri Kanunu özeti: kuruluş, tüzük ve organlar

Mahallî idare birlikleri; su ve atık su birliklerinden köylere hizmet götürme birliklerine, turizm altyapı birliklerinden Türkiye Belediyeler Birliği gibi ülke düzeyindeki birliklere kadar geniş bir yapıyı kapsar. Belediye ve il özel idaresi personelinin görevde yükselme sınavlarında "mahalli idarelerle ilgili mevzuat" başlığı altında 5355 sayılı Kanun'dan soru gelir. Kanun kısadır (yürürlük ve yürütme dâhil 24 madde, 2 ek madde), bu yüzden sayıları ve organların yapısını öğrenmek görece kolaydır.

Tanımlar ve kuruluş (md. 3-4)

Kanunda mahallî idare il özel idaresi, belediye ve köy olarak tanımlanır. Mahallî idare birliği ise birden fazla mahallî idarenin, yürütmekle görevli oldukları hizmetlerden bazılarını birlikte görmek üzere kendi aralarında kurdukları kamu tüzel kişisidir (md. 3).

• Birlik, tüzüğün kesinleşmesinden sonra Cumhurbaşkanının izniyle kurulur ve tüzel kişilik kazanır (md. 4/1).
• Kurulmuş bir birliğe üyelik; üye olmak isteyen mahallî idare meclisinin kararı ve başvurusu üzerine birlik meclisinin kabulüyle olur, Cumhurbaşkanının izni aranmaz. Ayrılmada ilgili mahallî idare meclisinin kararı yeterlidir.
• Su, atık su, katı atık ve benzeri altyapı hizmetleri ile çevre ve ekolojik dengenin korunmasına ilişkin projelerin zorunlu kılması durumunda Cumhurbaşkanı, ilgili mahallî idarelerin birliğe katılmasına karar verebilir; bu birliklerden ayrılma da Cumhurbaşkanının iznine bağlıdır.
• Mahallî idarelerin bütün görevlerini kapsayacak şekilde genel amaçlı veya amacı açıkça belirlenmemiş birlik kurulamaz.

Birlik tüzüğü (md. 5-6)

Tüzük, birliği kuracak mahallî idarelerin meclislerinde üye tam sayısının üçte iki çoğunluğuyla kabul edildikten sonra onaylanarak kesinleşir. Onay makamı birliğin yapısına göre değişir:

Tüzükte bulunması zorunlu 11 husus sayılmıştır: birliğin adı ve amacı, üye idarelerin adları, merkezi, görev süresi ve tasfiyesi, devredilen görevler, meclis ve encümenin toplantı dönemleri, her üyenin mecliste kaç üyeyle temsil edileceği, katılma payları, gelir-gider ve bütçe esasları, hizmetlerden yararlanma usulleri ve tüzük değişikliğinin nasıl yapılacağı (md. 5). Birlik, tüzükte devredilen hizmetlerle ilgili olarak üye mahallî idarelerin hak ve yetkilerine sahiptir (md. 6).

Birlik meclisi (md. 8-11)

Birlik meclisi birliğin karar organıdır. Üyeleri, üye mahallî idarelerin meclislerinin kendi üyeleri veya belediye meclis üyeliğine seçilme yeterliğine sahip kişiler arasından tüzükte belirlenen sayıda ve gizli oyla seçilir. Dışarıdan seçilenlerin sayısı, mahallî idare meclisinden seçilenlerin üçte birini geçemez; asıl üye sayısının yarısı kadar yedek üye seçilir (md. 8).

Birliğin üyesi olan il özel idaresi için vali, belediye için belediye başkanı ve köy için muhtar, birlik meclisinin doğal üyesidir. Birlik meclisinde bunların dışında doğal üye bulunmaz. (5355 sayılı Kanun, md. 8/2)

Birlik başkanı aynı zamanda birlik meclisinin başkanıdır. Meclis; birliğin kuruluşundan ve mahallî seçim sonuçlarının YSK tarafından ilanından itibaren otuz gün içinde, birlik merkezinin bulunduğu yerin mülkî idare amirince toplantıya çağrılır. En yaşlı üyenin başkanlığında toplanarak ilk iki yıl için birlik başkanını, birinci ve ikinci başkan vekilini ve kâtip üyeleri gizli oyla seçer; seçim üç gün içinde tamamlanır (md. 10).

• Meclis yılda ikiden az olmamak üzere tüzükte gösterilen zamanlarda toplanır; yılın ilk toplantısı dönem başı toplantısıdır (md. 11).
• Olağanüstü toplantı; üye idare meclislerinden birinin talebi, meclis üyelerinin üçte birinin gerekçeli teklifi veya acil durumda başkanın gerek görmesiyle yapılır; çağrı en az üç gün önce duyurulur.
• Plan ve bütçe komisyonu dışında faaliyet konularında ihtisas komisyonları kurulabilir; komisyon üye sayısı beşi geçemez.
• Kanunda hüküm bulunmayan meclis konularında Belediye Kanunu'nun belediye meclisine ilişkin hükümleri uygulanır.

Birlik encümeni ve birlik başkanı (md. 12-14)

Encümen, birlik başkanı ile sayısı yediyi geçmemek üzere tüzükte gösterilecek sayıda meclis üyesinden oluşur; ülke düzeyinde kurulan birliklerde bu sayı iki kat uygulanır. Üyeler dönem başı toplantısında gizli oyla bir yıl için seçilir. Encümen tüzükte belirtilen sürelerle toplanır; bu süre bir ayı aşamaz. Üye sayısı dört veya daha fazla olan birliklerde encümen üyelerinin ayrı ayrı mahallî idarelerin meclis üyeleri arasından seçilmesi zorunludur (md. 12). Meclis feshedilirse yeni meclis oluşuncaya kadar görevler, mülkî idare amirinin (ülke düzeyindeki birliklerde İçişleri Bakanlığının) görevlendireceği beş kişilik bir heyetçe yürütülür.

Birlik başkanı birlik idaresinin başı ve tüzel kişiliğinin temsilcisidir. Bütçenin harcama yetkilisi birlik başkanıdır; bu yetkisini genel sekretere veya birlik müdürüne devredebilir (md. 14).

Gelirler, giderler ve teşkilat (md. 15-17)

Birliğin gelirleri arasında üyelerin katılma payları, hizmet karşılığı ücretler, diğer kamu kurumlarından aktarılan ödenekler, mal gelirleri, kira ve faiz gelirleri, bağışlar ve köylere hizmet götürme birlikleri için il özel idaresi bütçesinden ayrılan pay bulunur (md. 15). Teşkilat, norm kadroya uygun olarak birlik müdürü, yazı işleri, malî işler ve faaliyet alanına göre kurulacak teknik işler biriminden oluşur. Ülke düzeyindeki birlikler ile üye sayısı yüzden fazla olan birliklerde teşkilat genel sekreter, yazı işleri ve malî işler birimleri ile sayısı üçü geçmeyen diğer birimlerden oluşur (md. 17).

Özel birlik türleri

Sulama birliklerini düzenleyen 19. madde 6172 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır. Ülke düzeyindeki belediye birliğinin meclisi; büyükşehir, il merkezi ve nüfusu yüz bin ve üzerindeki yerlerin belediye başkanları ile her ilden o ilin milletvekili sayısı kadar seçilecek üyelerden oluşur.

Sınav için hatırlatma listesi

Bu Kanun'dan gelen soruların çoğu şu sayılardan çıkar: tüzük için üçte iki, dışarıdan üye için üçte bir sınırı, yedek üye için yarı, meclis toplantısı için yılda en az iki, encümen için en fazla yedi, ilk toplantı için otuz gün, huzur hakkı için yirmi dört gün. İl özel idaresi tarafını 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu özeti yazısında, belediye organlarını belediye meclisi ve encümen ders özeti yazısında bulabilirsin. Sınav tarihlerini takip etmek için görevde yükselme sınav takvimi sayfasına göz at.

Kaynaklar

• 5355 sayılı Mahallî İdare Birlikleri Kanunu, mevzuat.gov.tr (güncel metin)
• 5393 sayılı Belediye Kanunu, mevzuat.gov.tr