Kısaltmalar ve kısaltmalara ek getirme: TDK'den mi TDK'dan mı?

Kısaltmalar kamu yazışmasının her satırında karşınıza çıkar: belgenin ilk satırındaki "T.C.", kurum adlarının kısa biçimleri, "Sayın Prof. Dr." gibi unvanlar, "vb." ile biten sıralamalar. Görevde yükselme sınavlarının Türkçe ve yazışma kuralları bölümünde de kısaltma soruları çoğunlukla iki noktaya odaklanır: kısaltmanın kendisinin nasıl yazılacağı ve kısaltmaya hangi ekin, kesmeyle mi kesmesiz mi getirileceği.

Bu yazıda Türk Dil Kurumunun "Kısaltmalar" sayfasındaki kuralları sırayla ele alıyor, Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik'in kısaltmayla ilgili hükümlerini ekliyoruz.

Kurallar ezberden çok mantıkla öğrenilir: Ekin seçimini belirleyen şey kısaltmanın nasıl okunduğudur, kesme işaretini belirleyen şey ise kısaltmanın noktayla bitip bitmediğidir. Bu iki soruyu her örnekte sorarsanız istisnalar dışında yanılmazsınız. Örneklerin tamamı bu yazı için hazırlanmıştır.

1. Kısaltma nedir, kaç türlü yapılır?

TDK kısaltmayı "bir kelimenin, terimin veya özel adın, içerdiği harflerden biri veya birkaçı ile daha kısa olarak ifade edilmesi ve simgeleştirilmesi" diye tanımlar. Kurallar üç gruba ayrılır:

Bazı kısaltmalarda akılda kalması için yeni bir kelime oluşturulur ve son kelimeden birkaç harf alınır ya da aradaki kelimeler atlanır: BOTAŞ, TÖMER.

2. Nokta konur mu? T.C. istisnası

TDK'nin kuralı açıktır: Gelenekleşmiş olan T.C. (Türkiye Cumhuriyeti) ve T. (Türkçe) kısaltmalarının dışında büyük harflerle yapılan kısaltmalarda nokta kullanılmaz. Bu nedenle "T.B.M.M." veya "T.D.K." yazımı yanlıştır; doğrusu "TBMM", "TDK"dir.

Resmî Yazışma Yönetmeliği de belgenin başlığında ilk satıra "T.C." kısaltmasının yazılacağını düzenler (md. 10/2). Başlıkta kurum adı kısaltılmaz; ikinci satıra idarenin adı büyük harflerle açık olarak yazılır.

Küçük harfle ve noktayla biten kısaltmalar ise nokta alır: vb. (ve benzeri), s. (sayfa), haz. (hazırlayan). "vb" ya da "v.b." biçimleri yanlıştır.

3. Kısaltmalara ek getirme

Sınavda en çok soru bu bölümden gelir. TDK dört kural koyar:

a) Büyük harfli kısaltmalar: son harfin okunuşu

Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır ve ek kesmeyle ayrılır:

• TDK'den (son harf "ke" okunur, ek incelir)
• THY'de ("ye"), TRT'den ("te"), TL'nin ("le")
• TBMM'ye ("me"), SGK'ye ("ke")

Sık yapılan hata, eki kısaltmanın açık biçimine göre seçmektir: "Türk Dil Kurumu" kalın ünlüyle bittiği için "TDK'dan" yazmak yanlıştır.

b) Kelime gibi okunan kısaltmalar

Büyük harfle yazıldığı hâlde bir kelime gibi okunan kısaltmalarda eki kısaltmanın okunuşu belirler: NATO'dan, UNESCO'ya, ASELSAN'da, BOTAŞ'ın.

c) Küçük harfli ve noktalı kısaltmalar

Küçük harflerle yapılan kısaltmalarda kelimenin okunuşu esas alınır: cm'yi (santimetreyi), kg'dan (kilogramdan). Sonunda nokta bulunan kısaltmalarla üs işaretli kısaltmalarda ise ek kesmeyle ayrılmaz, noktadan veya üs işaretinden sonra yazılır: vb.leri, Alm.dan, İng.yi, m²ye.

"Numara" sözünün kısaltması da kelime gibi okunduğu için ek okunuşa göre gelir: No.lu, No.suz.

d) Sert ünsüzle biten kısaltmalar yumuşamaz

Sert ünsüzle biten kısaltmalar ek aldığında okunuşta sert ses yumuşatılmaz: TÜBİTAK'ın (TÜBİTAĞ'ın değil), RTÜK'e (RTÜĞ'e değil). "Birlik" kelimesiyle yapılan kısaltmalarda ise söyleyişte "k"nin yumuşaması normaldir: FİSKOBİRLİK'in (söylenişi "fiskobirliğin").

4. Resmî yazıda kısaltma kullanımı

Resmî Yazışma Yönetmeliği kısaltmalar için ayrı bir usul koyar:

"Metin içinde kısaltma kullanılacak ise ifadenin ilk kullanıldığı yerde açık biçimi, sonra parantez içinde kısaltılmış biçimi yazılır (Örnek: Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), Kayıtlı Elektronik Posta (KEP))."

Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, md. 16/11

Yönetmelik bu yöntemi kendi metninde de uygular. Tanımlar maddesinde (md. 3) "Devlet Teşkilatı Merkezi Kayıt Sistemi (DETSİS)" ve "Elektronik Belge Yönetim Sistemi (EBYS)" önce açık hâliyle verilir, sonraki maddelerde yalnızca kısaltma kullanılır. Bir üst yazıda aynı yolu izlemek, kısaltmanın neyi karşıladığını ilk okumada açık eder.

Unvanlarda da kısaltma kullanılabilir: Yönetmelik'e göre akademik unvanlar veya rütbeler imza bölümünde adın önüne ya da bir satır altına ilk harfleri büyük olarak açık ya da kısaltılarak yazılabilir (md. 17/2). Prof. Dr. böyle bir kısaltmadır.

Örnek: aynı paragrafın iki hâli

Hatalı: T.D.K'nın güncel sözlüğü esas alınarak hazırlanan yazı, KEP'den gönderilmiş, vb'leri ise posta ile iletilmiştir.

Doğru: Türk Dil Kurumunun (TDK) güncel sözlüğü esas alınarak hazırlanan yazı, Kayıtlı Elektronik Posta (KEP) ile gönderilmiş; dilekçe, form vb.leri ise posta ile iletilmiştir.

Hatalı cümlede dört yanlış vardır: Büyük harfli kısaltmada nokta kullanılmış, ek açık biçime göre seçilmiş ("TDK'nin" olmalıydı), kısaltmalar ilk kullanımda açılmamış ve noktalı kısaltmaya gelen ek kesmeyle ayrılmıştır.

5. Sık kullanılan kısaltmalar

TDK'nin kısaltma ve noktalama kurallarında örnek olarak geçen ve resmî yazıda sık karşılaşılan kısaltmalar şunlardır: vb. (ve benzeri), s. (sayfa), Cad. (cadde), Sok. (sokak), Mah. (mahalle), Dr. (doktor), Prof. (profesör), Av. (avukat), Yrd. Doç. (yardımcı doçent), T.C. (Türkiye Cumhuriyeti). Ölçü birimlerinde noktasız uluslararası kısaltmalar kullanılır: km, kg, m².

6. Sınav sorusunda kısaltma nasıl yakalanır?

Kısaltma soruları çoğunlukla "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kısaltmaya getirilen ek yanlış yazılmıştır?" kalıbında gelir. Seçenekleri şu sırayla tarayın:

1. Kısaltmada nokta var mı? T.C. dışında büyük harfli kısaltmada nokta görürseniz yanlıştır.
2. Kısaltma harf harf mi, kelime gibi mi okunuyor? Harf harf okunuyorsa son harfin okunuşuna bakın (TDK'ye, THY'ye); kelime gibi okunuyorsa kısaltmanın kendi okunuşuna bakın (NATO'ya).
3. Kısaltma noktayla mı bitiyor? Öyleyse ekin önünde kesme olmamalıdır.
4. Son harf p, ç, t, k mı? Yumuşamış biçim (TÜBİTAĞ'ın gibi) yanlıştır; "birlik" ile kurulanlar hariçtir.
5. Kurumun açık adı mı yazılmış? Açık ada gelen ek kesmeyle ayrılmaz; kesme varsa yanlıştır.

Bu beş adım, kısaltma sorularındaki seçeneklerin büyük bölümünü birkaç saniyede elemenizi sağlar. Ek seçiminde kararsız kaldığınızda kısaltmayı yüksek sesle okuyun: Eki belirleyen her zaman sizin duyduğunuz son hecedir.

İlgili yazılar: büyük harf kuralları, sık yapılan yazım yanlışları. Yönetmelik'in tam metni için mevzuat sayfasına bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• TDK, Kısaltmalar
• TDK, Kısaltmalar Dizini
• TDK, Kesme İşareti
• Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, md. 3, 10, 16, 17