Sık yapılan yazım yanlışları: de/da, ki, mi, birleşik kelimeler ve düzeltme işareti

Resmî Yazışma Yönetmeliği, kamu kurumlarındaki her belgenin Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu ve Türkçe Sözlük'ün güncel yayımı esas alınarak yazılmasını ister (md. 16/8). Görevde yükselme sınavlarında da yazım soruları bu iki kaynağa dayanır; Adalet Bakanlığının görevde yükselme yönetmeliği "Türkçe dil bilgisi ve yazışma ile ilgili kurallar"ı yazılı sınav konusu olarak sayar (md. 15).

Yazım sorularının büyük bölümü birkaç kalıp hatadan üretilir. Bu yazıda bağlaçlar ve ekler, birleşik kelimeler, düzeltme işareti ve sözlükte en sık yanlış yazılan kelimeler olmak üzere dört grubu TDK kurallarıyla ele alıyoruz. Örnek cümleler bu yazı için hazırlanmıştır.

1. "de/da" bağlacı ile "-de/-da" eki

Yazım yanlışlarının açık ara en yaygını budur. Ayrımı yapmak için iki kural yeterlidir:

• Bağlaç olan da/de ayrı yazılır ve kendinden önceki kelimenin son ünlüsüne göre büyük ünlü uyumuna uyar: Müdür de toplantıya katıldı.
• Bulunma durumu eki -da/-de/-ta/-te bitişik yazılır: Dosya müdürde kaldı. Toplantı saat üçte başlayacak.

Pratik sınama: Kelimeyi cümleden çıkarın. Cümle anlamını koruyup yalnızca "de" anlamı (dahi, bile, ayrıca) eksiliyorsa bağlaçtır ve ayrı yazılır. "Nerede?" sorusuna cevap veriyorsa ektir ve bitişik yazılır.

2. "ki" bağlacı ve "-ki" eki

Bağlaç olan "ki" ayrı yazılır: demek ki, kaldı ki, bilmem ki. Şüphe ve pekiştirme göreviyle kullanılan "ki" de ayrı yazılır. Buna karşılık TDK'nin saydığı yedi kelimede "ki" kalıplaşmıştır ve bitişik yazılır: belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki.

Bağlaç olmayan, ilgi ve sıfat yapan "-ki" eki ise kelimeye bitişir: şubedeki dosyalar, yarınki toplantı, seninki. Kolay ayırt etmek için: "-ki" ekini alan kelime çoğu zaman "-deki" ya da zaman bildiren bir kelimedir (dünkü, bugünkü) ve arkasından bir isim gelir.

3. Soru eki "mı/mi/mu/mü"

Soru eki gelenekleşmiş olarak ayrı yazılır ve önceki kelimenin son ünlüsüne göre ünlü uyumlarına uyar: Rapor hazır mı? Soru ekinden sonra gelen şahıs ve zaman ekleri soru ekine bitişik yazılır: Toplantıya katılacak mısınız? Dosya teslim edilmiş miydi?

Soru eki sorudan başka görevlerde kullanıldığında da ayrı yazılır: Yoğun mu yoğun bir hafta. Birleşik fiillerde iki kelimenin arasına girebilir: Vaz mı geçtiniz?

4. "ile" nasıl yazılır?

"ile" ayrı yazılabildiği gibi kelimeye eklenerek de yazılabilir. Bitişik yazıldığında başındaki "i" düşer ve ek büyük ünlü uyumuna uyar: dilekçe ile / dilekçeyle, yazı ile / yazıyla, kurul ile / kurulla. Ünlüyle biten kelimelerde araya "y" girer. Her iki yazım da doğrudur; yanlış olan, "dilekçe'yle" gibi kesme kullanmak ya da ünlü uyumunu bozmaktır.

Ek fiil ve "iken"

"İle"ye benzer bir kural ek fiil için de geçerlidir. Ek fiilin çekimli biçimleri (idi, imiş, ise) ayrı ya da bitişik yazılabilir. Bitişik yazıldığında baştaki "i" düşer ve ek büyük ünlü uyumuna uyar: hazır idi / hazırdı, eksik ise / eksikse. Ünlüyle biten kelimelerde araya "y" girer: sonuncu idi / sonuncuydu.

"İken" ise ayrı ya da eklenerek yazılabilir; eklendiğinde baştaki "i" düşer ve kelimenin ünlüleri kalın olsa bile "-ken" ince kalır: çalışıyorken, başlayacakken, görevdeyken. "Çalışıyorkan" gibi uyuma sokulmuş biçimler yanlıştır.

Kurum adlarındaki ekler için de bir uyarı ekleyelim: TDK'ye göre "Başbakanlık, Rektörlük" gibi sözlere ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde son ses yumuşar ve kelime "Rektörlüğe" biçiminde yazılır; kurum ve kurul adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz.

5. Birleşik kelimeler: ayrı mı, bitişik mi?

Etmek, olmak ile kurulan birleşik fiiller

Etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiiller, ilk kelimede ses düşmesi veya türemesi yoksa ayrı yazılır: arz etmek, ilan etmek, kabul etmek, terk etmek, not etmek, yok olmak. Tek heceli bazı Arapça kökenli kelimeler birleşirken ses düşmesine, değişmesine veya türemesine uğrarsa bitişik yazılır: affetmek, hissetmek, reddetmek, emretmek, kaybolmak, sabretmek.

Resmî yazının kapanış ifadesi bu yüzden "arz ederim" biçiminde ayrı yazılır; "red edilmiştir" değil "reddedilmiştir", "af etmek" değil "affetmek" doğrudur.

Bitişik yazılanlar

• Belirsizlik sıfat ve zamirleri: biraz, birçok, birkaç, birtakım, herhangi, hiçbir, hiçbiri. "Her şey" ise ayrı yazılır.
• "Baş" ile kurulan sıfat tamlamaları: başbakan, başhekim, başmüfettiş, başsavcı, başöğretmen, başkent. Görevde yükselme ilanlarında geçen unvanlarda sık karşılaşılır.
• "Ev" ile kurulanlar: huzurevi, yayınevi, öğretmenevi, orduevi.
• "Name, hane" ile kurulanlar: beyanname, dershane.
• Ses düşmesine uğrayanlar: birbiri, niçin, pazartesi.
• Ara yönler: güneybatı, kuzeydoğu.

Ayrı yazılanlar

Alt, üst, ana, ön, art, arka, yan, karşı, iç, dış gibi sözlerin başa getirilmesiyle kurulan birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır: alt kurul, ön söz, ön yargı, art niyet, karşı oy, iç tüzük, dış borç. Türkçe Sözlük'te "art arda", "veri tabanı" ve "bilgi işlem" de ayrı yazılır.

6. Düzeltme işareti (^)

Düzeltme işaretinin üç kullanımı vardır:

1. Yazılışı aynı, anlamı ve okunuşu farklı kelimeleri ayırmak için: hal (sebze-meyve satılan yer) / hâl (durum), hala (babanın kız kardeşi) / hâlâ (henüz), adet (sayı) / âdet (gelenek), şura (şu yer) / şûra (danışma kurulu).
2. İnce g, k ünsüzlerinden sonra gelen a ve u ünlüleri üzerinde: kâğıt, dükkân, hikâye, mahkûm, sükût.
3. Nispet ekini iyelik ve belirtme ekinden ayırmak için: Atatürk'ün resmi (fotoğrafı) / resmî kuruluşlar; Türk askeri / askerî okul. Nispet eki alan kelimeye Türkçe ek geldiğinde işaret kalır: resmîleştirmek, millîlik.

Bu nedenle "resmî yazı", "resmî kurum", "millî eğitim" yazımında düzeltme işareti doğrudur. Resmî Yazışma Yönetmeliği'nin adı da "Resmî" diye yazılır.

7. Sözlükte en sık yanlış yazılan kelimeler

Aşağıdaki tablodaki doğru biçimlerin hepsi TDK Türkçe Sözlük'te madde başı olarak yer alır; yanlış biçimler sözlükte yoktur.

"Yönetmelik" ile "yönetmenlik" sözlükte iki ayrı maddedir: İlki kuralların tümünü, ikincisi yönetmen olma durumunu anlatır. Resmî yazıda kastedilen her zaman "yönetmelik"tir.

"Bağlaç olan da / de ayrı yazılır ve kendisinden önceki kelimenin son ünlüsüne bağlı olarak büyük ünlü uyumuna uyar."

TDK, Bağlaç Olan da, de'nin Yazılışı

Büyük harf ve kesme işareti için büyük harf kuralları, virgül ve diğer işaretler için noktalama işaretleri yazılarımıza bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• TDK, Bağlaç Olan da, de'nin Yazılışı
• TDK, Bağlaç Olan ki'nin Yazılışı
• TDK, Soru Eki mı, mi, mu, mü'nün Yazılışı
• TDK, İle'nin Yazılışı
• TDK, Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler ve Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler
• TDK, Düzeltme İşareti
• TDK Güncel Türkçe Sözlük
• Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, md. 16/8