Büyük harf kuralları: GYS Türkçesi ve resmî yazı için TDK rehberi

Görevde yükselme sınavında Türkçe, çoğu kurumda ayrı bir başlık olarak karşınıza çıkar. Örneğin Adalet Bakanlığı Personeli Görevde Yükselme ve Unvan Değişikliği Yönetmeliği yazılı sınav konuları arasında "Türkçe dil bilgisi ve yazışma ile ilgili kurallar"ı sayar (md. 15); Millî Eğitim Bakanlığının yönetmeliği de listenin ilk sırasına "Türkçe dil bilgisi"ni koyar (md. 12). Bu konunun içinde en çok soru üretilen alanlardan biri büyük harflerin kullanımıdır, çünkü kural sayısı fazladır ve her kuralın bir de "uyarı" ile gelen istisnası vardır.

Bu yazıda Türk Dil Kurumunun yazım kurallarını resmî yazı pratiğiyle birlikte ele alıyoruz. Örnek cümlelerin tamamı bu yazı için hazırlanmıştır; kural metinleri TDK'nin "Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler" sayfasına dayanır.

1. Cümle başı ve iki noktadan sonrası

Cümle büyük harfle başlar. Cümle içinde tırnak ya da yay ayraç içine alınan tam cümleler de büyük harfle başlar ve sonlarına uygun noktalama işareti konur. Sınavda en sık sorulan ayrıntılar ise şu üç istisnadır:

• İki noktadan sonra cümle gelirse büyük harfle başlar: Toplantının tek gündemi vardı: Yeni dönem bütçesi görüşülecekti.
• İki noktadan sonra cümle niteliği taşımayan örnekler sıralanırsa küçük harfle başlar: Dosyada üç belge eksikti: diploma, nüfus kayıt örneği, hizmet belgesi.
• Rakamla başlayan cümlede rakamdan sonra gelen kelime özel ad değilse küçük harfle başlar: 2026 yılında birimimize dört personel atandı.

İki çizgi arasına alınan açıklama cümleleri de büyük harfle başlamaz. Bu kural, uzun resmî yazılarda araya sıkıştırılan açıklamalarda sık atlanır.

2. Kişi adları, unvanlar ve hitaplar

Kişi adları ve soyadları büyük harfle başlar. Kişi adlarından önce ve sonra gelen unvanlar, saygı sözleri ve rütbe adları da büyük harfle başlar: Kaymakam Selim Bey, Sayın Prof. Dr. Ayten Kılıç, Uzman Çavuş Hakan Er. Akrabalık bildiren kelimeler ise küçük harfle yazılır: Emine teyzem.

Kamu görevlisi için iki kural daha önemlidir:

1. Cümle içinde özel adın yerine kullanılan makam veya unvan sözü büyük harfle başlar. Toplantıyı Vali açtı. cümlesinde "Vali" belirli bir kişiyi karşıladığı için büyüktür.
2. Saygı sözünden sonra gelen makam, mevki ve unvan bildiren kelimeler büyük harfle başlar: Sayın Bakan, Sayın Rektör, Sayın Vali. TDK, mektuplarda ve resmî yazışmalarda hitapların büyük harfle başladığını ayrıca belirtir.

3. Kurum, kurul, kanun ve yönetmelik adları

Resmî yazının en yoğun kullanılan kuralı budur. Kurum, kuruluş ve kurul adlarının her kelimesi büyük harfle başlar: Türkiye Büyük Millet Meclisi, Bakanlar Kurulu, Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı. Kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge ve genelge adlarının da her kelimesi büyük harfle başlar: Devlet Memurları Kanunu, Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik.

Bu adların içinde geçen ve, ile, ya, veya, yahut, ki, da, de sözleri ile mı/mi soru eki, adın kelimeleri büyük harfle başladığında küçük yazılır: Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Adın tamamı büyük harfle yazıldığında ise bu sözler de büyük yazılır: DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ.

Asılları kastedildiğinde tek kelime de büyük yazılır

Kurum, kurul, merkez, bakanlık, üniversite, fakülte, kanun, tüzük, yönetmelik ve makam sözleri, metinde daha önce adı geçen belirli bir yapıyı karşıladığında büyük harfle başlar. TDK'nin örneği: "2876 sayılı Kanun bu yıl yeniden gözden geçiriliyor." Resmî yazıda bu kural şöyle uygulanır:

• 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 68 inci maddesi uyarınca ... Kanun'da belirtilen süreler ...
• Yönetmelik'in 16 ncı maddesine göre ... (belli bir yönetmelik kastediliyor)
• Bu konuda birçok yönetmelik çıkarıldı. (genel anlam, küçük harf)

4. Yer adları: il, ilçe, cadde, sokak

Kıta, bölge, il, ilçe, köy ve semt adları büyük harfle başlar. Yer adından sonra gelen ve deniz, nehir, göl, dağ gibi tür bildiren ikinci isimler de büyük yazılır: Van Gölü, Erciyes Dağı. Ancak özel ada dâhil olmayıp tamlama kuran şehir, il, ilçe, belde, köy sözleri küçük harfle başlar: Sivas ili, Kartal ilçesi.

Mahalle, meydan, bulvar, cadde ve sokak adlarında bu sözlerin kendisi de büyük yazılır: Cumhuriyet Mahallesi, Atatürk Bulvarı, Gül Sokağı. Saray, köşk, kale, köprü, anıt gibi yapı adlarının bütün kelimeleri büyük harfle başlar: Galata Köprüsü.

Doğu ve batı sözleri düşünce, hayat tarzı veya politika anlamı taşıdığında büyük (Batı medeniyeti), yön bildirdiğinde küçük yazılır (Ankara'nın batısı).

5. Tarih, gün ve ay adları

Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar: Başvurular 2 Mart 2026 Pazartesi günü başlar. Belirli bir tarih bildirmeyen ay ve gün adları küçük harfle yazılır: Birim toplantıları her ayın ilk salı günü yapılır. Belirli tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekler de kesmeyle ayrılır: Dilekçeler 17 Nisan'a kadar alınacaktır.

Ulusal, resmî ve dinî bayramlarla anma ve kutlama günlerinin adları da büyük harfle başlar: Cumhuriyet Bayramı, Öğretmenler Günü. Tarihî olay, çağ ve dönem adları için de aynı kural geçerlidir: Kurtuluş Savaşı, Tanzimat Dönemi.

6. Küçük harfle başlayanlar: sık yapılan yanlışlar

Büyük harf sorularının önemli bölümü, büyük yazılmaması gereken kelimeleri yakalamaya dayanır. TDK'nin uyarı olarak verdiği başlıca durumlar şunlardır:

Özel adlardan türetilen kelimeler büyük harfle başlar (Türkçe, Türkçülük, Konyalı); ancak özel ad kendi anlamı dışında yeni bir anlam kazanmışsa küçük yazılır. Yer, millet veya kişi adıyla kurulan birleşik kelimelerde yalnızca özel ad büyük harfle başlar: Antep fıstığı, Van kedisi.

7. Resmî yazının bölümlerinde büyük harf

Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, büyük harf kullanımını belgenin bölümlerine göre ayrıca düzenler. Bu hükümler TDK kuralına ek, şekle dair kurallardır:

• Başlık (md. 10): İlk satıra "T.C." kısaltması, ikinci satıra idarenin adı büyük harflerle, üçüncü satıra birimin adı ilk harfleri büyük diğerleri küçük harflerle ortalanarak yazılır.
• Konu (md. 13): Belgenin konusu kelimelerin baş harfleri büyük olarak ve sonuna herhangi bir noktalama işareti konulmaksızın yazılır. Örnek: Konu: Hizmet İçi Eğitim Programı
• Muhatap (md. 14): Muhatap bir idare ise adı büyük harflerle ve sonuna yönelme hâl eklerinden uygun olanı getirilerek yazılır: MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞINA. Muhatap gerçek kişi ise "Sayın" ibaresinden sonra adı ilk harfi büyük, soyadı ise tamamen büyük harflerle yazılır: Sayın Zeynep ARSLAN.

"Belge, Türk Dil Kurumu tarafından hazırlanan Yazım Kılavuzu ve Türkçe Sözlük'ün güncel yayımı esas alınarak dil bilgisi kurallarına göre anlamlı ve özlü olarak yazılır."

Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, md. 16/8

Bu hüküm, sınavda Türkçe ile yazışma kurallarının neden aynı başlık altında sorulduğunu da açıklar: Yönetmelik, yazım konusunda ayrı bir kural koymak yerine doğrudan TDK'ye gönderme yapar. Belgenin bölümleri ve şekil kuralları için belgenin bölümleri özetine, Yönetmelik'in tam metni için mevzuat sayfasına bakabilirsiniz.

8. Sınavda büyük harf sorusu nasıl çözülür?

Bu tür sorularda genellikle dört ya da beş cümle verilir ve "yazım yanlışı yapılmış olan" cümle istenir. Hızlı bir tarama için şu sırayı izleyin:

1. Para birimi var mı? Büyük yazılmışsa yanlış odur.
2. Gün veya ay adı var mı? Önünde rakamla belirli bir tarih yoksa küçük olmalıdır.
3. Kurum adına ek gelmiş mi? Kesme işareti varsa yanlıştır; "Kanun'un, Yönetmelik'in" ise doğrudur.
4. "ili, ilçesi, gazetesi" gibi tür sözü var mı? Özel ada dâhil değilse küçük olmalıdır.
5. Unvan, kişi adının yerine mi kullanılmış? Öyleyse büyük harf doğrudur.

Türkçenin sınavdaki yerini ve diğer ortak konuları görmek için görevde yükselme sınavı konuları yazısına, çalışma planı için görevde yükselme sınavına nasıl çalışılır rehberine göz atabilirsiniz.

Kaynaklar

• TDK, Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
• TDK, Kesme İşareti
• Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik (RG 10.06.2020, 31151)
• Adalet Bakanlığı Personeli Görevde Yükselme ve Unvan Değişikliği Yönetmeliği, md. 15
• Millî Eğitim Bakanlığı Personelinin Görevde Yükselme, Unvan Değişikliği ve Yer Değiştirme Suretiyle Atanmasına İlişkin Yönetmelik, md. 12