Noktalama işaretleri: GYS Türkçesinde virgül, noktalı virgül ve iki nokta kuralları

Noktalama soruları görevde yükselme sınavının Türkçe bölümünde iki biçimde gelir: Ya bir cümlede numaralanmış yerlere hangi işaretlerin konacağı sorulur ya da verilen cümlelerden hangisinde noktalama yanlışı yapıldığı istenir. Her iki tür de aynı bilgiye dayanır: Türk Dil Kurumunun "Noktalama İşaretleri" açıklamaları. Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik de belgelerin TDK Yazım Kılavuzu esas alınarak yazılmasını şart koştuğu için (md. 16/8) bu kurallar sınavın yanı sıra hazırladığınız her üst yazıda geçerlidir.

Aşağıda sınavda en çok soru üreten işaretleri, TDK kurallarının sırasıyla ve bu yazı için hazırlanmış resmî yazı örnekleriyle ele alıyoruz.

1. Nokta (.)

Nokta cümlenin sonuna konur. Bunun dışında sınav açısından önemli kullanımları şunlardır:

• Bazı kısaltmaların sonunda: Dr., Prof., Cad., Sok., s. (sayfa), vb.
• Sıra bildirmek için sayılardan sonra: 3. madde, XV. yüzyıl, 2. Cadde.
• Arka arkaya sıralanan rakamlarda yalnızca sonuncudan sonra: 3, 4 ve 7. maddeler.
• Tarihlerde gün, ay ve yıl arasında: 29.5.1453. Ay adı yazıyla yazılırsa önüne ve arkasına nokta konmaz: 29 Mayıs 1453.
• Dört ve daha çok rakamlı sayılarda üçlü grupları ayırmak için: 1.000, 326.197.

Resmî yazıda tarih, sayı ile aynı satırda ve yazı alanının en sağında gün, ay, yıl olarak rakamla ve aralarına nokta konularak yazılır; gün ve ay iki, yıl dört haneli olur: 01.09.2019 (Yönetmelik md. 12/1).

2. Virgül (,): en çok soru buradan çıkar

TDK virgülün on beş kullanımını sayar. Sınavda en sık karşılaşılanlar şunlardır:

1. Eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına: Dilekçe, kimlik fotokopisi ve diploma örneği dosyaya eklenmelidir.
2. Sıralı cümleleri ayırmak için: Başvurular incelendi, eksikler bildirildi, liste yayımlandı.
3. Yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtmek için: Şube müdürü, yıl sonu raporunu birimlerden gelen verilerle karşılaştırdıktan sonra makama sundu.
4. Ara söz ve ara cümleleri ayırmak için: Yeni yönetmelik, daha önce duyurulduğu gibi, gelecek ay yürürlüğe girecek.
5. Hitaplardan sonra: Sayın Başkan,
6. Ret, kabul ve teşvik bildiren sözlerden sonra: Evet, dosya tamamlandı. Peki, yarın teslim ederiz.
7. Özne olarak kullanılan bu, şu, o zamirlerinden sonra: Bu, ilk kez uygulanan bir yöntemdir. Virgül konmazsa "bu" sıfat gibi okunur.
8. Anlam karışıklığını önlemek için: Yaşlı, adamın elinden tuttu. ile Yaşlı adamın elinden tuttu. farklı anlamlar taşır.
9. Sayılarda kesirleri ayırmak için: 38,6.

Virgülün konmadığı yerler

Sınav sorularının asıl tuzağı, virgülün konmaması gereken yerlerdir. TDK'nin uyarılarını tabloya döktük:

3. Noktalı virgül (;)

Noktalı virgül iki temel görev üstlenir:

• Virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırır: Yazılı sınava Ahmet, Selin, Burak; sözlü sınava ise Deniz, Murat çağrıldı.
• Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırır: Dosyalar tarandı, sisteme yüklendi; asıllar ise arşive kaldırıldı.

Ayrıca ikiden fazla eş değer öge arasında virgül bulunan cümlelerde özneden sonra noktalı virgül konabilir. Bu kullanım, öznenin nerede bittiğini gösterir.

4. İki nokta (:)

İki nokta, kendisinden sonra örnek ya da açıklama verilecek cümlenin sonuna konur. Arkasından gelen ifadenin büyük mü küçük mü başlayacağı sınavın sevdiği bir ayrıntıdır:

• Açıklama bir cümle ise büyük harf: Kararın gerekçesi açıktır: Başvuru süresinde yapılmamıştır.
• Cümle niteliğinde olmayan örnekler sıralanıyorsa küçük harf: Şu belgeler istenir: dilekçe, diploma, hizmet belgesi.

Resmî yazıda "Sayı:", "Konu:", "İlgi:" ve "Ek:" yan başlıkları da iki noktayla biter. Konu satırının kendisinin sonuna ise noktalama işareti konmaz (Yönetmelik md. 13/1).

5. Üç nokta, soru ve ünlem işareti

Üç nokta tamamlanmamış cümlelerin sonuna, alıntılarda alınmayan bölümlerin yerine ve açık yazılmak istenmeyen sözlerin yerine konur. TDK, üç nokta yerine iki veya daha çok nokta kullanılmayacağını; yalnızca ünlem ve soru işaretinden sonra iki noktanın yeterli olduğunu belirtir.

Soru işareti soru bildiren cümlelerin sonuna konur. İki önemli uyarı vardır: "mı/mi" ekini alan yan cümle temel cümlenin zarf tümleci olduğunda cümle sonuna soru işareti konmaz (Akşam oldu mu sürüler döner.); soru taşıyan sıralı cümlelerde ise soru işareti en sona konur. Kesin olmayan bilgiyi göstermek için yay ayraç içinde soru işareti kullanılır: 1496 (?) yılında.

Ünlem işareti duygu bildiren cümlelerin ve seslenme, hitap, uyarı sözlerinin sonuna konur. Alay veya küçümseme anlamı katmak için yay ayraç içinde kullanılır: akıllı (!). Resmî yazıda üslup gereği neredeyse hiç kullanılmaz.

6. Tırnak, ayraç, çizgi ve kesme

• Tırnak işareti: Başkasından olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır ve alıntının sonundaki nokta, soru, ünlem işareti tırnağın içinde kalır. Tırnak içindeki sözden sonra gelen ek kesmeyle ayrılmaz. Resmî Yazışma Yönetmeliği de metindeki alıntıların tırnak içinde ve/veya eğik yazılabileceğini söyler (md. 16/9).
• Yay ayraç: Cümlenin dışında kalan ek bilgiyi gösterir. Özel ada gelen ek, ayraçtan önce yazılır. Madde imi olarak sayı ve harflerden sonra kapama ayracı konur. Yönetmelik, harfle maddelendirmede Türk alfabesindeki küçük harflerin ")" ile kullanılmasını ister: a), b), c), ç) (md. 16/10).
• Kısa çizgi: "arasında, ile, -den -e" anlamı verir: 09.30-10.30, Ankara-İstanbul yolu. Sayı adlarının yinelenmesinde konmaz: üç beş kişi. Resmî yazıda belge sayısının ögeleri arasına da kısa çizgi konur (md. 11/1).
• Eğik çizgi: Adreste apartman ve daire numarası arasında (No.: 21/6) ve tarihlerde (18/11/1969) kullanılır.
• Kesme işareti: Özel adlara, kısaltmalara, sayılara ve belirli tarih bildiren ay-gün adlarına gelen ekleri ayırır; kurum ve kurul adlarına gelen eklerde kullanılmaz. Ayrıntısını büyük harf kuralları yazımızda anlattık.

"Metindeki kelime aralarında ve noktalama işaretlerinden sonra bir karakter boşluk bırakılır. Noktalama işaretleri kendinden önce gelen harfe bitişik yazılır."

Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, md. 16/3

7. Numaralı yer sorusunu çözme yöntemi

"Bu cümlede numaralanmış yerlerden hangisine virgül konmalıdır?" türündeki sorularda işaretleri tek tek denemek yerine eleme yapın:

1. Numaralı yerin hemen önünde veya arkasında ve, veya, ya da, hem, ne varsa virgül büyük olasılıkla yanlıştır.
2. Numaralı yerden önceki kelime şart eki (-sa/-se) ya da tek bir zarf-fiil taşıyorsa virgül konmaz.
3. Cümlenin başındaki bu, şu, o özne ise arkasına virgül gelir.
4. Yüklemden çok uzakta kalmış bir özne varsa özneden sonra virgül düşünün.
5. Virgülle ayrılmış iki ayrı grup varsa aralarındaki işaret noktalı virgüldür.

Türkçe ile birlikte çalışılan diğer ortak konular için görevde yükselme sınavı konuları yazısına bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• TDK, Noktalama İşaretleri (Açıklamalar)
• TDK, Kesme İşareti
• Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, md. 11, 12, 13, 16