Dağlar ve Volkanik Şekiller

Türkiye'de dağlar oluşumlarına göre üç grupta incelenir: kıvrım dağları, kırık (faylı) dağlar ve volkanik dağlar. Dağların büyük kısmı III. zamandaki Alp orojenezi ile yükselmiş; volkanların çoğu III. zamanın sonu ile IV. zamanda etkinleşmiştir. Dağların uzanışı iklimi, ulaşımı, nüfus dağılışını ve tarımı doğrudan etkiler.

Kıvrım dağları

• Kuzey Anadolu Dağları: Batıdan doğuya Küre, Ilgaz, Canik, Giresun ve Doğu Karadeniz (Rize-Kaçkar) dağları. En yüksek noktası Kaçkar Dağı (3.937 m). Kıyıya paralel uzandıkları için boyuna kıyı oluşmuş, iç kesimlere ulaşım güçleşmiştir.
• Toroslar: Batı Toroslar (Bey Dağları), Orta Toroslar (Bolkar Dağları, Aladağlar – Demirkazık Tepesi) ve Güneydoğu Torosları. Güneydoğu Torosları'ndaki Cilo Dağı'nın en yüksek noktası Uludoruk (4.135 m), Türkiye'nin ikinci yüksek zirvesidir.

Kırık (faylı) dağlar

Kırılma sonucu yükselen bloklara horst denir. Ege'de Bozdağlar, Aydın Dağları, Madran ve Yunt Dağları kırık dağlardır. Marmara'da Uludağ (2.543 m) ve Kazdağı da kırılmalarla yükselmiş eski kütlelerdir. Kırık dağların eteklerinde fay hatları boyunca sıcak su kaynakları sık görülür.

Volkanik dağlar

• Ağrı Dağı (5.137 m): Türkiye'nin en yüksek dağıdır; zirvesinde takke buzulu bulunur. Yanındaki Küçük Ağrı da volkaniktir.
• Süphan Dağı (4.058 m): Van Gölü'nün kuzeyinde, Türkiye'nin en yüksek volkanlarından biri.
• Nemrut Dağı (Bitlis): Zirvesinde geniş bir kaldera ve kaldera gölü vardır; lavları Van Gölü'nün önünü kapatarak volkanik set gölü oluşmasına yol açmıştır. Adıyaman'daki heykelli Nemrut Dağı ile karıştırılmamalıdır.
• Erciyes (3.917 m): İç Anadolu'nun en yüksek dağı; Hasan ve Melendiz ile birlikte Kapadokya tüflerinin kaynağıdır.
• Diğer volkanlar: Tendürek (Ağrı-Van), Karacadağ (Şanlıurfa-Diyarbakır, yayvan kalkan volkanı), Hasan Dağı (Aksaray-Niğde), Karadağ ve Karacadağ (Konya-Karaman), Kula volkanları (Manisa).

Volkanik şekiller

Volkanik faaliyetler krater, kaldera, lav platosu, tüf örtüsü, maar gibi şekiller oluşturur. Erzurum-Kars Platosu geniş bir lav platosudur. Meke Gölü (Konya-Karapınar) bir maar gölü örneğidir. Kapadokya'da tüflerin aşınmasıyla peribacaları oluşmuştur. Kula çevresindeki genç volkanik alan Kula-Salihli Jeoparkı olarak UNESCO Küresel Jeoparklar ağına alınmıştır. Volkanik topraklar verimlidir; tüfler kolay oyulduğu için Kapadokya'da yeraltı şehirleri ve kaya yerleşmeleri kurulmuştur.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Türkiye'nin en yüksek dağı: Ağrı Dağı (5.137 m).
• İkinci yüksek zirve: Uludoruk (Cilo, 4.135 m).
• Kuzey Anadolu Dağları'nın zirvesi: Kaçkar (3.937 m).
• İç Anadolu'nun en yüksek dağı: Erciyes (3.917 m).
• Marmara'nın en yüksek dağı: Uludağ (2.543 m).
• Ege'nin horst dağları: Bozdağlar, Aydın Dağları.
• Kaldera gölüyle ünlü volkan: Nemrut (Bitlis).
• Kalkan volkanı örneği: Karacadağ.
• Maar gölü: Meke Gölü.
• Lav platosu: Erzurum-Kars.
• Peribacalarının malzemesi: Erciyes, Hasan ve Melendiz tüfleri.
• Aladağlar ve Bolkar Dağları Orta Toroslar'dadır.

Sınavda dikkat

• Bitlis'teki Nemrut volkanik dağdır; Adıyaman'daki Nemrut Dağı Kommagene heykelleriyle bilinen ayrı bir dağdır.
• Uludağ volkanik değildir; kırılmalarla yükselmiş eski bir kütledir.
• Kaçkar Dağları kıvrım dağıdır; volkanik değildir.
• Karacadağ adı hem Şanlıurfa-Diyarbakır'daki kalkan volkanı hem Konya-Karaman'daki volkan için kullanılır.