İnsan Hakları

İnsan hakları, kişinin yalnızca insan olması nedeniyle sahip olduğu, doğuştan gelen, devredilmez ve vazgeçilmez haklardır. Evrensel, eşit ve bölünmez nitelik taşır. Tarihsel gelişim, belgelerin kronolojisi, kuşak sınıflandırması ve Türkiye'deki kurumlar sınavda sık sorulur.

Tarihsel belgeler

• Magna Carta (1215): İngiltere'de Kral John'un yetkilerini soylular lehine sınırladı.
• Dilekçe Hakkı (Petition of Right, 1628), Habeas Corpus (1679): Keyfî tutuklamaya karşı güvence.
• Haklar Bildirgesi (Bill of Rights, 1689): İngiltere'de parlamentonun üstünlüğü.
• Virginia Haklar Bildirisi (1776) ve ABD Bağımsızlık Bildirgesi (4 Temmuz 1776).
• Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi (1789): Fransız İhtilali'nin ürünü.
• İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi: BM Genel Kurulunca 10 Aralık 1948'de kabul edildi; hukuken bağlayıcı bir antlaşma değil, bildiridir.

Uluslararası sözleşmeler

• Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi: Avrupa Konseyi bünyesinde 4 Kasım 1950'de Roma'da imzalandı, 1953'te yürürlüğe girdi. Türkiye 1954'te onayladı; bireysel başvuru hakkını 1987'de, AİHM'in zorunlu yargı yetkisini 1990'da tanıdı. AİHM Strazburg'dadır.
• Avrupa Sosyal Şartı (1961, Torino): Avrupa Konseyi çerçevesinde ekonomik ve sosyal haklar.
• BM ikiz sözleşmeleri (1966): Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi ile Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi.
• CEDAW (1979): Kadına karşı her türlü ayrımcılığın önlenmesi.
• Çocuk Hakları Sözleşmesi (20 Kasım 1989).
• AB Temel Haklar Şartı (2000).
• İstanbul Sözleşmesi (11 Mayıs 2011): Kadına yönelik şiddetin önlenmesi; Türkiye ilk onaylayan ülke oldu, 2021'de sözleşmeden çekildi (1 Temmuz 2021).

Kuşaklar ve statü kuramı

Birinci kuşak: Kişisel ve siyasi haklar (yaşam, özgürlük, mülkiyet, oy hakkı). İkinci kuşak: Ekonomik, sosyal ve kültürel haklar (çalışma, sağlık, eğitim). Üçüncü kuşak (dayanışma hakları): Barış, gelişme, sağlıklı çevrede yaşama hakkı. Jellinek'in statü kuramına göre negatif statü hakları koruyucu haklar (devlete dokunmama yükümlülüğü), pozitif statü hakları istem hakları (sosyal haklar), aktif statü hakları katılma haklarıdır (siyasi haklar).

Türkiye'de ulusal kurumlar

Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsmanlık): 2010 değişikliğiyle anayasaya girdi, 6328 sayılı Kanun (2012) ile kuruldu; TBMM Başkanlığına bağlıdır. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK): 6701 sayılı Kanun (2016) ile kuruldu. Ayrıca bireysel başvuru yoluyla Anayasa Mahkemesi de insan haklarının korunmasında görev yapar.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Kronoloji: Magna Carta 1215 → Habeas Corpus 1679 → Bill of Rights 1689 → Virginia 1776 → Fransız Bildirisi 1789.
• İHEB 10 Aralık 1948; 10 Aralık İnsan Hakları Günü'dür.
• AİHS 1950 Roma; AİHM Strazburg; Avrupa Konseyinin organıdır.
• Türkiye bireysel başvuruyu 1987'de tanıdı.
• Avrupa Sosyal Şartı 1961 Torino.
• İkiz sözleşmeler 1966; CEDAW 1979; Çocuk Hakları 1989.
• Sağlıklı çevre hakkı üçüncü kuşak haktır.
• Sosyal haklar pozitif statü (istem) haklarıdır.
• Kamu Denetçiliği Kurumu 6328 sayılı Kanun, 2012; TBMM Başkanlığına bağlı.
• TİHEK 6701 sayılı Kanun, 2016.
• İstanbul Sözleşmesi 2011; Türkiye'nin çekilmesi 2021.

Sınavda dikkat

• AİHM Avrupa Birliği'nin değil, Avrupa Konseyinin mahkemesidir; AB Adalet Divanı Lüksemburg'dadır.
• İHEB bağlayıcı antlaşma değil, Genel Kurul bildirisidir.
• Paris Şartı (1990) AGİT'in, Temel Haklar Şartı (2000) AB'nin, Sosyal Şart (1961) Avrupa Konseyinin belgesidir.