Merkezi Yönetim ve Taşra Teşkilatı

Türk idari teşkilatı merkezi idare ve yerinden yönetim kuruluşlarından oluşur. Merkezi idare, Devlet tüzel kişiliği içinde yer alan ve hiyerarşik bir yapıya sahip olan kuruluşlardır; başkent teşkilatı ve taşra teşkilatı olarak ikiye ayrılır.

Başkent teşkilatı

• Cumhurbaşkanlığı: Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı, politika kurulları ve ofisler.
• Cumhurbaşkanlığına bağlı kuruluşlar: Devlet Denetleme Kurulu, Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği, Diyanet İşleri Başkanlığı, İletişim Başkanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Milli İstihbarat Teşkilatı gibi kuruluşlar.
• Bakanlıklar: Kuruluşu, görev ve yetkileri ile teşkilat yapısı CBK ile düzenlenir (md. 106). Bakanlar Cumhurbaşkanına karşı sorumludur.
• Danışma ve denetim kuruluşları: Danıştay (idari danışma görevi de vardır), Sayıştay (TBMM adına mali denetim) gibi.

Taşra teşkilatı (md. 126)

Türkiye, merkezi idare kuruluşu bakımından coğrafya durumuna, ekonomik şartlara ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre illere, iller de diğer kademeli bölümlere (ilçeler) ayrılır. İllerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır. Kamu hizmetlerinin görülmesinde verim ve uyum sağlamak amacıyla birden çok ili içine alan merkezi idare teşkilatı (bölge kuruluşları) kurulabilir. İllerin ve ilçelerin kurulması, kaldırılması ve adlarının değiştirilmesi kanunla olur (5442 sayılı İl İdaresi Kanunu). Türkiye'de 81 il bulunmaktadır.

Vali ve kaymakam

Vali, ilde Devletin temsilcisi ve en üst idari amirdir; Cumhurbaşkanı kararıyla atanır. Genel kolluk kuvvetlerinin (polis, jandarma) amiridir, il idare kurulunun başkanıdır ve il özel idaresinin de başı ve tüzel kişiliğin temsilcisidir. Anayasa yetki genişliğini il idaresi için öngörür; bu yetkiyi vali kullanır. Kaymakam, ilçede genel idarenin başıdır ve valinin emri altında çalışır; ilçe idare kurulu başkanıdır.

Yetki genişliği, yetki devri ve imza yetkisi

Yetki genişliği (tevsi-i mezuniyet), merkezin bazı konularda karar alma yetkisini taşradaki temsilcisine tanımasıdır; merkezden yönetimin sakıncalarını azaltan bir araçtır ve taşra yine merkezi idare içinde kalır. Yetki devri, kanunun açıkça izin verdiği hâllerde bir makamın yetkisini alt makama bırakmasıdır; imza yetkisi devri ise yalnız imzalama yetkisinin bırakılmasıdır, sorumluluk devredenle kalır.

Merkezden yönetimin üstün ve zayıf yanları

Üstünlükleri: ülke genelinde yeknesak (birörnek) hizmet, uzman personel ve kaynakların etkin kullanımı, milli birliğin güçlenmesi. Zayıf yanları: kırtasiyecilik, kararların gecikmesi, yerel ihtiyaçlara uygun ve hızlı çözüm üretilememesi.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Merkezi idare = başkent teşkilatı + taşra teşkilatı.
• Taşra teşkilatının kademeleri: il ve ilçe.
• İl ve ilçe kurulması kanunla olur.
• İl idaresi yetki genişliği esasına dayanır; bu yetkiyi kullanan validir.
• Bölge kuruluşları, birden çok ili kapsayan merkezi idare teşkilatıdır (md. 126).
• Valiler Cumhurbaşkanı kararıyla atanır.
• Vali, il özel idaresinin başıdır; il genel meclisi başkanını ise meclis kendi üyeleri arasından seçer.
• Emniyet Genel Müdürlüğü ve Jandarma Genel Komutanlığı İçişleri Bakanlığına bağlıdır.
• Diyanet, İletişim, Savunma Sanayii, Strateji ve Bütçe başkanlıkları Cumhurbaşkanlığına bağlıdır.
• İmza yetkisi devrinde sorumluluk devredende kalır.

Sınavda dikkat

• Yetki genişliği yerinden yönetim değildir; taşra birimi tüzel kişilik kazanmaz.
• Bölge kuruluşları (ör. bölge müdürlükleri) yerinden yönetim değil, merkezi idarenin parçasıdır.
• İl özel idaresi taşra teşkilatı değil, mahalli idaredir; vali ise hem taşra amiri hem il özel idaresinin başıdır.