Temel Hak ve Ödevler

1982 Anayasası'nın İkinci Kısmı temel hak ve ödevleri düzenler. Haklar üç bölümde toplanır: Kişinin hakları ve ödevleri (md. 17-40), sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler (md. 41-65), siyasi haklar ve ödevler (md. 66-74). Md. 12, herkesin kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahip olduğunu belirtir.

Sınırlama (md. 13)

Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın, yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Sınırlamalar Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. Temel haklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez. Md. 14 hakların kötüye kullanılmasını yasaklar.

Durdurma ve çekirdek haklar (md. 15)

Savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde temel hakların kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir ya da Anayasadaki güvencelere aykırı tedbirler alınabilir. Ancak şu haklara bu hâllerde de dokunulamaz: yaşama hakkı (savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler hariç), maddi ve manevi bütünlük, kimsenin din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaması ve bunlardan dolayı suçlanamaması, suç ve cezaların geriye yürümezliği, masumiyet karinesi.

Kişinin hakları

Kişi dokunulmazlığı, zorla çalıştırma yasağı, kişi özgürlüğü ve güvenliği, özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti, yerleşme ve seyahat, din ve vicdan, düşünce ve kanaat, bilim ve sanat, basın, toplantı ve gösteri yürüyüşü, dernek kurma hürriyetleri ile mülkiyet hakkı (md. 35), hak arama hürriyeti (md. 36) ve kanuni hâkim güvencesi bu bölümdedir.

Sosyal ve ekonomik haklar

Ailenin korunması, eğitim ve öğrenim hakkı (md. 42), kamulaştırma, çalışma hakkı (md. 49), sendika kurma (md. 51), toplu iş sözleşmesi ve toplu sözleşme (md. 53), grev hakkı (md. 54), sağlık, konut, sosyal güvenlik hakları bu bölümdedir. Md. 65'e göre devlet bu ödevleri ekonomik istikrarın korunmasını gözeterek, mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir. Memurlara toplu sözleşme hakkı 2010'da tanınmış; uyuşmazlıkta Kamu Görevlileri Hakem Kurulu karar verir ve kararları kesindir.

Siyasi haklar ve ödevler

• Md. 66: Türk babanın veya Türk ananın çocuğu Türktür. Türk vatandaşı, vatana bağlılıkla bağdaşmayan bir eylemde bulunmadıkça vatandaşlıktan çıkarılamaz; bu işlemlere karşı yargı yolu kapatılamaz.
• Md. 67: 18 yaşını dolduran vatandaşlar seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir. Silah altındaki er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ve taksirli suçlar hariç ceza infaz kurumundaki hükümlüler oy kullanamaz.
• Md. 68-69 siyasi partiler, md. 70 kamu hizmetine girme, md. 72 vatan hizmeti, md. 73 vergi ödevi, md. 74 dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı.

Bireysel başvuru

Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla, olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Süre, yolların tüketilmesinden itibaren 30 gündür. Bireysel başvuru 2010'da kabul edilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaktadır.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Temel haklar yalnız kanunla sınırlanabilir; CBK ile düzenlenemez.
• Md. 15'te sayılan dokunulmaz haklar: yaşama, maddi-manevi bütünlük, din-vicdan açıklamaya zorlanmama, suç ve cezaların geriye yürümezliği, masumiyet karinesi.
• Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı md. 15'teki çekirdek haklar arasında değildir.
• Mülkiyet hakkı (md. 35) kişinin hakları bölümündedir.
• Sendika ve grev hakkı sosyal ve ekonomik haklar arasındadır.
• Dilekçe hakkı ve kamu hizmetine girme siyasi haklar arasındadır.
• Bireysel başvuru süresi 30 gün.
• Seçme yaşı 18; taksirli suç hükümlüleri oy kullanabilir.
• Memurlara toplu sözleşme 2010, uyuşmazlık mercii Kamu Görevlileri Hakem Kurulu.
• Vatan hizmeti (md. 72) ve vergi ödevi (md. 73) siyasi ödevler bölümündedir.

Sınavda dikkat

• Bireysel başvuruda yalnız AİHS kapsamındaki haklar korunur; sosyal haklar çoğunlukla kapsam dışıdır.
• "Vatandaşlıktan hiçbir surette çıkarılamaz" ifadesi yanlıştır; vatana bağlılıkla bağdaşmayan eylem istisnadır.
• Md. 15'te yaşama hakkının istisnası yalnız savaş hukukuna uygun fiillerdir.