Türkiye'nin Toprak, Su ve Orman Varlığı

Toprak, su ve orman Türkiye'nin en temel doğal kaynaklarıdır. Üçü birbirine bağlıdır: orman toprağı erozyondan korur, toprak suyu tutar, su da tarım ve enerji üretiminin temelidir. Sınavlarda toprak türlerinin oluşum koşulları, baraj-akarsu eşleştirmeleri ve orman türlerinin dağılışı sık sorulur.

Toprak türleri

Topraklar oluştukları yerde kalıp kalmamalarına göre ikiye ayrılır.

• Yerinde (zonal) topraklar: İklim ve bitki örtüsüne bağlı oluşur. Terra rossa (kırmızı Akdeniz toprağı) kireçtaşı üzerinde, Akdeniz ikliminde gelişir. Kahverengi bozkır ve kestane renkli topraklar İç Anadolu ve Doğu Anadolu'nun bozkır alanlarında görülür. Çernozyom (kara toprak) çayırlarla kaplı serin ve yarı nemli alanlarda (Ardahan-Kars çevresi) oluşur. Podzol bol yağış altında yıkanmış, besince fakir orman toprağıdır (Karadeniz). Laterit sıcak ve çok yağışlı ortamda oluşur; Doğu Karadeniz kıyılarında çay tarımının yapıldığı kırmızımsı topraklar bu gruba benzetilir. Kahverengi orman toprakları yaprağını döken ormanların altında gelişir.
• Taşınmış (azonal) topraklar: Alüvyal topraklar akarsuların taşıdığı malzemedir; delta ve ovalarda bulunur ve en verimli topraklardır. Kolüvyal topraklar yamaç eteklerinde, lös rüzgârla, moren buzulla taşınmıştır.
• İntrazonal topraklar: Taban suyu yüksek yerlerde hidromorfik, kurak kapalı havzalarda tuzlu halomorfik topraklar görülür (Tuz Gölü çevresi).

Erozyon ve toprak koruma

Türkiye'de eğimin fazla olması, yağışların sağanak biçiminde düşmesi, bitki örtüsünün tahribi, yanlış sürüm (eğime paralel sürme) ve aşırı otlatma erozyonu artırır. Önlemler: ağaçlandırma, taraçalama (setleme), eğime dik sürüm, meraların korunması. Tarım arazilerinin amaç dışı kullanımını sınırlayan temel düzenleme 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunudur (2005). Erozyonla mücadelede gönüllü kuruluş olarak TEMA Vakfı bilinir.

Su varlığı

Türkiye sanıldığı gibi su zengini bir ülke değildir; kişi başına düşen kullanılabilir su miktarına göre su sıkıntısı çeken ülkeler arasında sayılır. Su potansiyelinin en büyük kısmı Fırat-Dicle havzasındadır.

• Atatürk Barajı (Fırat, Şanlıurfa-Adıyaman): Türkiye'nin en büyük barajı ve hidroelektrik santrali; GAP'ın kalbidir. Şanlıurfa Tünelleri ile Harran Ovası sulanır.
• Keban (Fırat, Elazığ) ve Karakaya (Fırat, Malatya-Diyarbakır) barajları.
• Ilısu (Dicle): su tutmasıyla tarihî Hasankeyf büyük ölçüde sular altında kalmıştır.
• Hirfanlı ve Altınkaya (Kızılırmak), Sarıyar (Sakarya), Hasan Uğurlu (Yeşilırmak).
• Deriner ve Yusufeli (Çoruh, Artvin): Yusufeli Barajı yaklaşık 275 m gövdesiyle Türkiye'nin en yüksek gövdeli barajıdır.

Orman varlığı

Ormanlar Türkiye yüzölçümünün yaklaşık %29'unu (üçte birine yakın kısmını) kaplar. Ormanların en yoğun olduğu yerler Karadeniz kıyı dağları ile Akdeniz-Ege'nin dağlık kesimleridir. Türkiye'de en geniş alan kaplayan ağaç kızılçamdır. Karadeniz'de kayın, gürgen, kestane, ladin ve göknar; Toroslar'da karaçam, sedir ve ardıç; İç Anadolu'da ise yalnızca yüksek ve nemli kesimlerde meşe ve karaçam adacıkları görülür. Orman yangınları en çok yazları sıcak ve kurak geçen Akdeniz ve Ege kıyılarında yaşanır.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• En verimli toprak: alüvyal.
• Kireçtaşı üzerinde Akdeniz ikliminde oluşan toprak: terra rossa.
• Kara toprak (çernozyom) en çok Ardahan-Kars çevresinde.
• Podzol: Karadeniz'in yıkanmış orman toprağı.
• Rüzgârla taşınan toprak: lös; buzulla taşınan: moren.
• Tuzlu (halomorfik) topraklar: Tuz Gölü çevresi gibi kapalı havzalar.
• Türkiye'nin en büyük barajı: Atatürk Barajı (Fırat).
• En yüksek gövdeli baraj: Yusufeli (Çoruh).
• Keban Barajı Fırat, Hirfanlı Kızılırmak, Sarıyar Sakarya üzerindedir.
• Ilısu Barajı Dicle üzerindedir; Hasankeyf etkilenmiştir.
• En yaygın orman ağacı: kızılçam.
• Toprak koruma kanunu: 5403 sayılı (2005).

Sınavda dikkat

• Atatürk Barajı Dicle'de değil, Fırat üzerindedir.
• Çernozyom ile terra rossa sık karıştırılır: biri serin çayır, diğeri Akdeniz kireçtaşı toprağıdır.
• Lös rüzgârla, kolüvyal yerçekimi ve yağmur suyuyla yamaç eteğine taşınır.
• Türkiye'nin akarsuları çok olsa da kişi başına su miktarı düşüktür.