Türkiye'nin Yer Şekilleri

Türkiye, Alp-Himalaya kıvrım kuşağında yer alan, jeolojik bakımdan genç bir ülkedir. Yer şekillerinin bugünkü görünümü büyük ölçüde III. zaman (Tersiyer) ve IV. zaman (Kuaterner) hareketleriyle kazanılmıştır. Bu nedenle ortalama yükselti fazla, engebe belirgin, deprem ve volkanizma etkinliği yüksektir.

Jeolojik zamanlar ve Türkiye

• I. zaman (Paleozoik): En eski kütleler olan masifler oluştu: Yıldız (Istranca), Kazdağı, Menteşe, Kırşehir ve Bitlis masifleri. Taş kömürü yatakları (Zonguldak) bu zamanın Karbonifer dönemine aittir.
• II. zaman (Mezozoik): Ülkenin büyük bölümü Tetis Denizi altındaydı; kalın tortul tabakalar (kalker vb.) birikti.
• III. zaman (Tersiyer): Alp orojenezi ile Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar kıvrılarak yükseldi. Linyit, petrol, bor ve tuz yataklarının çoğu bu zamana aittir.
• IV. zaman (Kuaterner): Ege karası çökerek Ege Denizi oluştu; akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla İstanbul ve Çanakkale boğazları şekillendi; Ağrı, Erciyes, Nemrut gibi volkanlar etkinleşti; yüksek dağlarda buzullaşma yaşandı.

İç kuvvetler: kıvrılma, kırılma, volkanizma, deprem

Kıvrılma ile sıradağlar, kırılma ile horst (yükselen blok) ve graben (çöken blok) oluşur. Ege'deki Bozdağlar ve Aydın Dağları horst; Gediz, Büyük Menderes, Küçük Menderes ve Bakırçay ovaları graben örneğidir. Başlıca fay hatları Kuzey Anadolu Fay Hattı, Doğu Anadolu Fay Hattı ve Batı Anadolu graben sistemidir. 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri Doğu Anadolu Fay Zonu üzerinde gerçekleşmiştir.

Dış kuvvetler

• Akarsular: En etkili dış kuvvettir; vadi, kanyon, dev kazanı, menderes, delta ve birikinti konisi oluşturur. Kapadokya'daki peribacaları volkanik tüflerin sel ve yağmur sularıyla aşınmasından doğmuştur.
• Karstik aşındırma: Kalker, jips gibi kolay eriyen kayaçlarda görülür; en yaygın olduğu yer Akdeniz Bölgesi (Teke ve Taşeli platoları). Lapya, dolin, uvala, polye, obruk, mağara ve traverten (Pamukkale) örnek şekillerdir.
• Rüzgâr: Kurak ve bitki örtüsü zayıf yerlerde etkilidir; Konya-Karapınar çevresinde kum tepeleri (barkan) ve mantar kayalar görülür.
• Buzullar: Günümüzde Cilo-Sat Dağları ve Ağrı Dağı'nda takke buzulu vardır; Uludağ, Kaçkar, Erciyes gibi dağlarda eski buzulların bıraktığı sirk gölleri bulunur.
• Dalgalar ve akıntılar: Kıyı oku, lagün (kıyı set gölü), tombolo, falez oluşturur. Kapıdağ ve Sinop yarımadaları tombolo örneğidir.

Kıyı tipleri

Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar kıyıya paralel uzandığından boyuna kıyı görülür; kıyılar az girintilidir. Ege'de dağlar kıyıya dik uzandığı için enine kıyı oluşmuş, kıyı girintili-çıkıntılıdır. Akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan ria kıyıya İstanbul Boğazı ve Haliç örnektir.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Türkiye'nin en yüksek noktası Ağrı Dağı (5.137 m).
• Masiflerin oluştuğu zaman: I. zaman.
• Zonguldak taş kömürü: I. zaman (Karbonifer).
• Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar: III. zaman Alp orojenezi.
• Boğazlar ve Ege Denizi: IV. zaman.
• Horst-graben sisteminin en tipik görüldüğü bölge: Ege.
• Karstik şekillerin en yaygın olduğu bölge: Akdeniz.
• Pamukkale traverten örneğidir (Denizli).
• Rüzgâr aşındırmasının en belirgin olduğu yer: Karapınar (Konya).
• Tombolo örnekleri: Kapıdağ ve Sinop.
• Ria kıyı: İstanbul Boğazı, Haliç.
• Delta ovaları: Çukurova, Bafra, Çarşamba, Silifke.

Sınavda dikkat

• Peribacaları rüzgârla değil, esas olarak akarsu ve sel sularıyla aşınmıştır.
• Boğazlar tektonik yarık değil, sular altında kalmış akarsu vadileridir.
• Ege'nin girintili kıyısı enine kıyıdır; Karadeniz ve Akdeniz boyuna kıyıdır.
• Taş kömürü I. zaman, linyit büyük ölçüde III. zaman ürünüdür.