Yargı

Yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır (md. 9). Anayasa yargı bölümünde mahkemelerin bağımsızlığını (md. 138), hâkimlik ve savcılık teminatını (md. 139) ve yüksek mahkemeleri düzenler.

Güvenceler

Hiçbir organ, makam, merci veya kişi yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere emir ve talimat veremez. Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan (65) önce emekliye ayrılamaz; bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa aylık ve özlük haklarından yoksun kılınamaz.

Anayasa Mahkemesi

• 15 üye: TBMM 3 üye seçer (2'si Sayıştay Genel Kurulunun, 1'i baro başkanlarının göstereceği adaylardan); Cumhurbaşkanı 12 üye seçer (3 Yargıtay, 2 Danıştay, 3 YÖK adayı, 4 doğrudan).
• Üyeler 12 yıl için seçilir, bir daha seçilemez; 65 yaşında emekli olur. Başkan ve iki başkanvekili 4 yıl için seçilir.
• İptal davası: Cumhurbaşkanı, en fazla üyeye sahip iki parti grubu ve TBMM üye tamsayısının en az beşte biri (120); yayımdan itibaren 60 gün.
• İtiraz (somut norm denetimi): Mahkeme, uygulayacağı hükmü anayasaya aykırı görürse veya ciddi bulursa başvurur; AYM 5 ay içinde karar verir, aksi hâlde mahkeme davayı yürürlükteki hükümlere göre sonuçlandırır. Esasa girilerek verilen ret kararından sonra 10 yıl aynı hükme itiraz yapılamaz.
• İptal kararları geriye yürümez; yürürlük tarihi ertelenebilir, ancak yayımdan itibaren bir yılı geçemez.
• Bireysel başvuruları inceler; Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapar; siyasi parti kapatma kararı için üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu gerekir.

Yüksek mahkemeler ve kurullar

• Yargıtay: Adli yargının son inceleme merciidir; üyelerini HSK seçer. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısını, Yargıtay Genel Kurulunun gösterdiği beş aday arasından Cumhurbaşkanı 4 yıl için seçer.
• Danıştay: İdari yargının son inceleme merci ve danışma organıdır. Üyelerinin dörtte üçünü HSK, dörtte birini Cumhurbaşkanı seçer.
• Uyuşmazlık Mahkemesi: Adli ve idari yargı arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını çözer; başkanlığını AYM'nin kendi üyeleri arasından görevlendirdiği üye yapar.
• Askerî yargı (2017): Disiplin mahkemeleri dışında kurulamaz; savaş hâlinde askerî mahkemeler kurulabilir. Askerî Yargıtay ve AYİM kaldırılmıştır.
• Hâkimler ve Savcılar Kurulu: 13 üye, iki daire; Başkanı Adalet Bakanı, Adalet Bakan Yardımcısı tabii üye; 4 üyeyi Cumhurbaşkanı, 7 üyeyi TBMM seçer; görev süresi 4 yıl. Meslekten çıkarma dışındaki kararlarına karşı yargı yolu kapalıdır.
• Sayıştay (md. 160): Kamu idarelerinin gelir ve giderlerini TBMM adına denetler. Kesin hükümlerine karşı 15 gün içinde bir kez karar düzeltme istenebilir; bu kararlara karşı idari yargıya başvurulamaz. Vergi ve benzeri mali yükümlülüklerde Danıştay ile çelişki olursa Danıştay kararı esas alınır.

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• AYM 15 üye, görev süresi 12 yıl.
• TBMM'nin seçtiği AYM üyeleri: Sayıştay (2) ve baro (1) kaynaklı.
• İptal davası süresi 60 gün; itiraz yolunda karar süresi 5 ay.
• İptal kararının yürürlüğü en çok 1 yıl ertelenebilir.
• Ret kararından sonra aynı hükme itiraz yasağı 10 yıl.
• Danıştay üyeleri: 3/4 HSK, 1/4 Cumhurbaşkanı.
• Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı: 5 aday arasından Cumhurbaşkanı, 4 yıl.
• HSK 13 üye; Başkanı Adalet Bakanı.
• Uyuşmazlık Mahkemesi başkanı AYM üyeleri arasından görevlendirilir.
• Askerî yargı yalnız disiplin mahkemeleri ve savaş hâlinde.
• Sayıştay kararlarına karşı idari yargı yolu kapalıdır.

Sınavda dikkat

• Yargıtay üyelerini Cumhurbaşkanı değil HSK seçer.
• AYM siyasi parti kapatmada üçte iki, diğer kararlarda salt çoğunlukla karar verir.
• Sayıştay bir yüksek mahkeme olarak değil, TBMM adına denetim yapan yargı yetkili bir kurul olarak düzenlenmiştir.