Sözcükte ve cümlede anlam

Resmî yazıların "anlamlı ve özlü" yazılabilmesi için sözcüklerin ve cümlelerin anlam ilişkilerini doğru kurmak gerekir. Bu bölüm, ders kitabı düzeyindeki temel kavramları özetler.

Sözcükte anlam

• Gerçek (temel) anlam: Sözcüğün akla gelen ilk anlamı: "Kalemin ucu kırıldı."
• Yan anlam: Temel anlamla ilgisi koparılmadan kazanılan yeni anlam: masanın ayağı, kapının kolu.
• Mecaz anlam: Temel anlamından tamamen uzaklaşan anlam: "Bu konuda çok soğuk davrandı." (ilgisiz, sevimsiz)
• Somut / soyut: Beş duyudan biriyle algılanan varlıklar somut (masa, dosya), algılanamayanlar soyuttur (sevgi, adalet, düşünce).

Sözcükler arası anlam ilişkileri

• Eş anlamlı: Yazılışları farklı, anlamları aynı: cevap-yanıt, kırmızı-al, siyah-kara, okul-mektep.
• Zıt anlamlı: Karşıt anlamlı: uzun-kısa, büyük-küçük, doğru-yanlış.
• Eş sesli (sesteş): Yazılışları aynı, anlamları ilgisiz: yüz (sayı / surat), gül (çiçek / gülmek eylemi), yaz (mevsim / yazmak eylemi).
• Deyim: Genellikle mecaz anlamlı, kalıplaşmış söz öbeği: göz yummak (görmezden gelmek, hoş görmek), kulak asmamak (önemsememek), ağzı kulaklarına varmak (çok sevinmek).

Cümlede anlam

• Nesnel cümle: Kanıtlanabilir, kişiden kişiye değişmeyen bilgi: "Ankara, Türkiye'nin başkentidir."
• Öznel cümle: Kişisel görüş, beğeni ya da duygu içerir; kanıtlanamaz: "Ankara'nın en güzel mevsimi sonbahardır."
• Neden-sonuç: Bir yargı gerekçesiyle verilir: "Yağmur yağdığı için toplantı ertelendi." (neden gerçekleşmiştir)
• Amaç-sonuç: Eylem bir amaca ulaşmak için yapılır: "Sınavı kazanmak için düzenli çalıştı." (amaç henüz gerçekleşmemiş olabilir)
• Koşul (şart): Yargı bir koşula bağlıdır: "Belgeleri tamamlarsan başvurun işleme alınır."
• Karşılaştırma: İki ya da daha çok varlık arasında benzerlik veya üstünlük kurulur: "Bu rapor öncekinden daha ayrıntılı."
• Varsayım: Bir durum gerçekmiş gibi kabul edilir: "Diyelim ki bütçe onaylanmadı."

Resmî yazı açısından

Resmî yazıda öznel ve mecazlı anlatım yerine nesnel, açık ve tek anlama gelen ifadeler tercih edilir. Eş sesli sözcüklerin yanlış anlaşılmaya yol açmaması için bağlam açık kurulmalıdır.

Sınavda dikkat

• Yan anlam temel anlamla bağını korur; mecaz anlam bu bağı koparır.
• "İçin" sözcüğü hem neden-sonuç hem amaç-sonuç kurabilir: gerçekleşmiş sebep mi, ulaşılmak istenen hedef mi diye bakın.
• Kanıtlanabilir yargı nesnel, beğeni ve yorum öznel sayılır.
• Eş anlamlıda yazılış farklı anlam aynı; eş seslide yazılış aynı anlam farklıdır.