4483 sayılı Kanun: memurların yargılanması, soruşturma izni ve süreler

Anayasa md. 129'un son fıkrası şöyledir: "Memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında işledikleri iddia edilen suçlardan ötürü ceza kovuşturması açılması, kanunla belirlenen istisnalar dışında, kanunun gösterdiği idari merciin iznine bağlıdır." Bu iznin hangi makamdan, hangi usulle ve ne kadar sürede alınacağını düzenleyen kanun, 2 Aralık 1999 tarihinde kabul edilen 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanundur. Bu kanun, 4 Şubat 1329 tarihli Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat'ı yürürlükten kaldırmıştır (md. 18). Birçok kurumun görevde yükselme sınavı konuları arasında yer alan bu kısa kanunu madde madde özetliyoruz.

Amaç ve kapsam (md. 1-2)

Kanun, Devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin genel idare esaslarına göre yürüttükleri kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevleri ifa eden memurlar ve diğer kamu görevlilerinin görevleri sebebiyle işledikleri suçlara uygulanır. Bu tanımda iki şart bir arada aranır:

• Kişi memur veya diğer kamu görevlisi olmalı,
• Suç, görev sebebiyle işlenmiş olmalı. Görevle ilgisi olmayan kişisel suçlar (örneğin bir trafik kazasında taksirle yaralama) için izin aranmaz.

Kanunun uygulanmadığı hâller

Suçun niteliği yönünden özel usul öngören en önemli örnek 3628 sayılı Mal Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzluklarla Mücadele Kanunu md. 17'dir: bu Kanunda yazılı suçlar ile irtikâp, rüşvet, basit ve nitelikli zimmet, görev sırasında veya görevden dolayı kaçakçılık, resmî ihale ve alım-satımlara fesat karıştırma ve Devlet sırlarını açıklama suçlarında 4483 uygulanmaz; ihbarlar doğrudan Cumhuriyet başsavcılığına yapılır (md. 18). Ancak bu istisna müsteşarlar, valiler ve kaymakamlar hakkında uygulanmaz.

Soruşturma iznini kim verir? (md. 3)

Yetkili merci, memurun suç tarihindeki görevine göre belirlenir. Ast ve üst memurun aynı fiile iştiraki hâlinde izin, üst memurun bağlı olduğu merciden istenir.

İzin yetkisi, yetkili merciin yokluğunda vekili tarafından bizzat kullanılır (md. 3); vekiller hakkında da asillerin tabi olduğu usul uygulanır (md. 14).

İhbar ve şikâyetin işleme konulması (md. 4)

Cumhuriyet başsavcıları, Kanun kapsamındaki bir suçu öğrendiklerinde yalnızca kaybolma ihtimali bulunan delilleri tespit eder; şüpheli memurun ifadesine başvurmadan evrakın bir örneğini yetkili makama göndererek soruşturma izni ister. İhbar ve şikâyetlerin işleme konulabilmesi için şu şartlar aranır:

• Soyut ve genel nitelikte olmaması,
• Kişi veya olay belirtilmesi,
• İddiaların ciddi bulgu ve belgelere dayanması,
• Dilekçede doğru ad, soyad, imza ve iş ya da ikametgâh adresinin bulunması.

Bu şartları taşımayan ihbar ve şikâyetler işleme konulmaz ve durum ihbarcıya bildirilir. İddialar sıhhati şüpheye yer vermeyecek belgelerle ortaya konulmuşsa ad-soyad-imza ve adres şartı aranmaz. Başsavcılar ve yetkili merciler ihbarcının kimliğini gizli tutmak zorundadır.

Ön inceleme (md. 5-6)

Yetkili merci, suçu bizzat ya da ihbar yoluyla öğrendiğinde ön inceleme başlatır. Aynı konuda daha önce sonuçlandırılmış bir ön inceleme varsa, ön incelemenin sonucunu etkileyecek yeni bir belge sunulmadıkça başvuru işleme konulmaz.

• Ön incelemeyi merci bizzat yapabileceği gibi, görevlendireceği denetim elemanı ya da şüphelinin üstü konumundaki görevliler eliyle de yaptırabilir.
• İnceleme yapacak kişilerin, merciin bulunduğu kurum içinden belirlenmesi esastır; başka kurumdan eleman istenebilir ama bu isteğin karşılanması o kurumun takdirindedir.
• Yargı mensupları, yargı kuruluşlarında çalışanlar ve askerler başka mercilerin ön incelemelerinde görevlendirilemez.
• Görevlendirilen birden fazla ise biri başkan olarak belirlenir.

Ön inceleme yapanlar, bakanlık müfettişleri ile kendilerini görevlendiren merciin bütün yetkilerine sahiptir; Kanun'da hüküm olmayan hâllerde ceza muhakemesi hükümlerine göre işlem yapabilirler. Şüphelinin ifadesini de alarak bilgi ve belgeleri toplar, görüşlerini içeren bir rapor düzenlerler. Birden çok kişi farklı görüşteyse bu görüşler raporda ayrı ayrı gerekçelendirilir. Yetkili merci bu rapor üzerine izin verilmesine ya da verilmemesine gerekçeli olarak karar verir.

Yetkili merci, soruşturma izni konusundaki kararını suçun 5 inci maddenin birinci fıkrasına göre öğrenilmesinden itibaren ön inceleme dahil en geç otuz gün içinde verir. Bu süre, zorunlu hallerde onbeş günü geçmemek üzere bir defa uzatılabilir.
— 4483 sayılı Kanun md. 7

İznin kapsamı (md. 8)

Soruşturma izni; şikâyet, ihbar veya iddia konusu olaylar ile bunlara bağlı olarak ileride ortaya çıkabilecek konuları kapsar. Soruşturma sırasında izin verilen olaydan tamamen ayrı veya farklı bir suç ortaya çıkarsa yeniden izin alınır. Buna karşılık suçun hukuki niteliğinin değişmesi yeniden izin alınmasını gerektirmez.

Karara itiraz (md. 9)

Yetkili merci, kararını Cumhuriyet başsavcılığına, hakkında inceleme yapılan görevliye ve varsa şikâyetçiye bildirir. İtiraz hakkı karara göre değişir:

İtiraz süresi kararın tebliğinden itibaren 10 gündür. İtirazlara md. 3'ün (e), (f), (g) (Cumhurbaşkanınca verilen izin hariç) ve (h) bentlerinde sayılanlar için Danıştay İkinci Dairesi, diğerleri için yetkili merciin yargı çevresindeki bölge idare mahkemesi bakar. İtirazlar öncelikle incelenir, en geç 3 ay içinde karara bağlanır ve verilen kararlar kesindir.

Ek madde 1: Denetim elemanlarının korunması

20 Ağustos 2016 tarihli 6745 sayılı Kanun'la eklenen ek madde 1'e göre ön inceleme, disiplin soruşturması veya diğer idari soruşturmaları yapanlar ile teftiş ve denetim elemanlarının bu görevleriyle ilgili işlemleri, raporları ve kanaatleri nedeniyle ancak idare aleyhine tazminat davası açılabilir. Görevlinin suç sayılan eylemi ya da kin, garez ve hatıra dayalı kanaat oluşturduğu kesinleşmiş yargı veya disiplin kurulu kararıyla saptanırsa idarenin görevliye rücu hakkı saklıdır. Bu düzenleme, Anayasa md. 129/5'teki "tazminat davaları ancak idare aleyhine açılabilir" ilkesinin özel bir uygulamasıdır.

Tek tabloda 4483 süreleri

Örnek soru (özgün)

Soru: Merkez ilçede görev yapan bir şube müdürü hakkında görevi sebebiyle işlediği iddia edilen bir suç nedeniyle soruşturma izni vermeye yetkili merci kimdir?

A) Kaymakam   B) Vali   C) İçişleri Bakanı   D) Cumhuriyet başsavcısı   E) Bölge idare mahkemesi

Çalışma önerisi

• Kanunun tam metnini 4483 sayılı Kanun sayfamızdan okuyun; kanun 20 maddeden oluştuğu için bir oturumda bitirilebilir.
• Disiplin hükümleri ayrı işlediği için 657 sayılı DMK disiplin özetini de birlikte tekrar edin.
• İzin kararına karşı itirazı idari yargı yerleri incelediği için idari yargılama sürelerini karıştırmamaya dikkat edin: İYUK'ta itiraz süresi 7 gün, 4483'te 10 gündür.

Kaynaklar

• 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun — mevzuat.gov.tr
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, md. 129 — mevzuat.gov.tr