İdari dava türleri ve dava açma süreleri: 2577 sayılı İYUK tek tabloda

İdari yargılama, görevde yükselme ve unvan değişikliği sınavlarında rakamlarla dolu bir konu olduğu için hem en çok puan getiren hem de en kolay karıştırılan başlıklardan biridir. 60 mı, 30 mu, 7 mi? Süre tebliğden mi, ilandan mı başlar? Bu yazıda 6 Ocak 1982 tarihinde kabul edilip 20 Ocak 1982 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun dava türlerini ve sürelerini, kanunun güncel metnine dayanarak tek tabloda topluyoruz.

İdari dava türleri (İYUK md. 2)

İYUK md. 2/1, idari dava türlerini üç bent hâlinde sayar. Sınavda "hangisi idari dava türü değildir?" kalıbıyla sorulabilir.

a) İptal davası

İdari işlemler hakkında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduklarından dolayı iptalleri için menfaatleri ihlal edilenler tarafından açılır. Burada aranan dava açma ehliyeti "menfaat ihlali"dir; hakkın ihlal edilmiş olması şart değildir. İptal davası kazanıldığında işlem, tesis edildiği andan itibaren ortadan kalkar. Beş unsuru ayrıntılı olarak idari işlemin unsurları yazımızda anlattık.

b) Tam yargı davası

İdari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar (zarara uğrayanlar) tarafından açılır. Amaç, uğranılan maddi ve manevi zararın idareye tazmin ettirilmesidir. Burada ehliyet ölçütü daha dardır: menfaat değil, kişisel hakkın doğrudan ihlali aranır. Anayasa md. 125'in son fıkrası bu davanın temelidir: "İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür."

c) İdari sözleşmelerden doğan davalar

Kamu hizmetlerinden birinin yürütülmesi için yapılan her türlü idari sözleşmeden dolayı taraflar arasında çıkan uyuşmazlıklara ilişkin davalardır. Ancak tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar bu kapsamın dışındadır. Konuyu kamu hizmeti ve idari sözleşmeler yazımızda ayrıca ele alıyoruz.

İdari mahkemeler; yerindelik denetimi yapamazlar, yürütme görevinin kanunlarda ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinde gösterilen şekil ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini kısıtlayacak, idari eylem ve işlem niteliğinde veya idarenin takdir yetkisini kaldıracak biçimde yargı kararı veremezler.
— İYUK md. 2/2

Dava açma süreleri (İYUK md. 7 ve 8)

Özel kanunlarda ayrı bir süre öngörülmemişse dava açma süresi Danıştay ve idare mahkemelerinde 60 gün, vergi mahkemelerinde 30 gündür (md. 7/1). Süre başlangıcının kuralları şöyledir:

• İdari uyuşmazlıklarda: Yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar (md. 7/2-a). Anayasa md. 125 de sürenin yazılı bildirimle başlayacağını öngörür.
• İlan yoluyla bildirimde: Adresi belli olmayanlara ilanla bildirim yapılmışsa süre, son ilan tarihini izleyen günden itibaren 15 gün sonra işlemeye başlar (md. 7/3).
• Düzenleyici işlemlerde: Süre ilan tarihini izleyen günden başlar; düzenleyici işlem uygulandığında ilgili, düzenleyici işlem ile uygulama işlemine birlikte de dava açabilir (md. 7/4).

Sürelerin hesabında md. 8 uygulanır: tatil günleri süreye dahildir; ancak son gün tatile rastlarsa süre izleyen ilk çalışma gününün bitimine kadar uzar. Sürenin bitimi çalışmaya ara verme dönemine rastlarsa süre, ara vermenin bittiği günü izleyen tarihten itibaren 7 gün uzamış sayılır. İdari yargıda çalışmaya ara verme dönemi her yıl 20 Temmuz – 31 Ağustos arasıdır (İYUK md. 61).

İdareye başvuru ve sürelere etkisi

İdarenin sessiz kalması (md. 10)

İlgililer, haklarında idari davaya konu olabilecek bir işlem veya eylemin yapılması için idareye başvurabilir. 30 gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve 30 günün bittiği tarihten itibaren dava açma süresi içinde dava açılabilir. İdarenin 30 gün içinde verdiği cevap kesin değilse ilgili, kesin cevabı bekleyebilir; ancak bu bekleme süresi başvuru tarihinden itibaren 4 ayı geçemez. Bu süreler 8 Temmuz 2021 tarihli ve 7331 sayılı Kanun'la kısaltılmıştır; eski kaynaklarda 60 gün ve 6 ay olarak geçebilir.

Üst makama başvuru (md. 11)

Dava açmadan önce işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması, dava açma süresi içinde üst makamdan (üst makam yoksa işlemi yapan makamdan) istenebilir. Bu başvuru, işlemeye başlamış dava süresini durdurur. 30 gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır; ret hâlinde süre yeniden işler ve başvuruya kadar geçen süre de hesaba katılır. Kısacası süre sıfırlanmaz, kaldığı yerden devam eder.

İdari eylemlerde ön başvuru (md. 13)

İdari eylemden zarar görenler dava açmadan önce eylemi öğrendikleri tarihten itibaren 1 yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren 5 yıl içinde idareye başvurmak zorundadır. İsteğin reddi veya 30 gün içinde cevap verilmemesi üzerine dava süresi içinde tam yargı davası açılabilir.

Görevsiz yargı yerine başvuru (md. 9)

İdari yargının görevine giren bir dava adli yargıda açılmış ve görev yönünden reddedilmişse, kararın kesinleşmesini izleyen günden itibaren 30 gün içinde görevli mahkemede dava açılabilir. Görevsiz yere başvurma tarihi, idari yargıya başvurma tarihi kabul edilir.

Tek tabloda İYUK süreleri

Yürütmenin durdurulması (md. 27)

Dava açılması, dava edilen idari işlemin yürütülmesini durdurmaz. Mahkeme yürütmeyi durdurabilmek için iki şartın birlikte gerçekleşmesini arar:

1. İşlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması,
2. İşlemin açıkça hukuka aykırı olması.

Karar kural olarak idarenin savunması alındıktan veya savunma süresi geçtikten sonra verilir. Uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerde savunma beklenmeden de durdurma kararı verilebilir; ancak kamu görevlileri hakkındaki atama, naklen atama, görev ve unvan değişikliği, geçici veya sürekli görevlendirme işlemleri bu istisnadan sayılmaz. Bu ayrıntı görevde yükselme adayları için özellikle önemlidir. Yürütmenin durdurulması kararlarına tebliğden itibaren 7 gün içinde bir defaya mahsus itiraz edilebilir; itiraz mercii de 7 gün içinde karar verir ve bu karar kesindir.

Örnek soru (özgün)

Soru: Bir memur, hakkındaki naklen atama işlemini tebliğden 20 gün sonra üst makama itiraz ederek kaldırılmasını istemiş; üst makam 30 gün içinde cevap vermemiştir. 2577 sayılı Kanun'a göre memurun dava açmak için kalan süresi kaç gündür?

A) 10   B) 30   C) 40   D) 60   E) 90

Çalışma önerisi

• Önce tablodaki süreleri madde numaralarıyla birlikte ezberleyin, sonra kanun metnini 2577 sayılı Kanun sayfamızdan okuyun.
• İstinaf ve temyiz ayrıntıları için kararlara karşı başvuru yolları özetine bakın.
• Kendi kurumunuzun sınav konuları listesinde idari yargılama başlığının yer alıp almadığını sınav konuları rehberimizden ve kurum ilanından kontrol edin.

Kaynaklar

• 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (RG 20/1/1982, Sayı 17580) — mevzuat.gov.tr
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, md. 125 — mevzuat.gov.tr
• 7331 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (RG 14/7/2021; İYUK md. 10, 11, 13) — Resmî Gazete