Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi ve devlet teşkilatı: 1 ve 3 sayılı CBK özeti

"Devlet teşkilatı" başlığı görevde yükselme sınavlarında Anayasanın yürütme bölümü ile 1 ve 3 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerini birlikte kapsar. 2018'de yürürlüğe giren Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, Bakanlar Kurulu ve Başbakanlık gibi kurumları kaldırdığı için eski kaynaklarla çalışan adaylar bu konuda sık hata yapar. Bu rehberde sistemi üç katmanda anlatıyoruz: Anayasadaki çerçeve, Cumhurbaşkanlığı teşkilatı (1 sayılı CBK) ve atama usulü (3 sayılı CBK).

1. Anayasal çerçeve

21/1/2017 tarihli 6771 sayılı Kanunla yapılan Anayasa değişikliği yürütmeyi tek başlı hâle getirdi: yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır (md. 8). Sistemin temel taşları şunlardır:

İdarenin yapısı: merkezden ve yerinden yönetim

İdare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir; idarenin kuruluş ve görevleri merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır (md. 123). Türkiye merkezi idare bakımından illere, iller de diğer kademeli bölümlere ayrılır; illerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır (md. 126). Mahalli idareler il, belediye ve köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılayan kamu tüzel kişileridir; seçimleri 5 yılda bir yapılır ve merkezi idare bunlar üzerinde idari vesayet yetkisine sahiptir (md. 127).

2. Cumhurbaşkanlığı teşkilatı: 1 sayılı CBK

1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi 10/7/2018'de Resmî Gazetede yayımlanmıştır. Kararname kısımlar hâlinde düzenlenmiştir: Cumhurbaşkanlığı makamı, Genel Sekreterlik, Cumhurbaşkanı yardımcıları, politika kurulları, bağlı kurum ve kuruluşlar, bakanlıklar ve ofisler.

Cumhurbaşkanlığı makamı (md. 1-4/A)

• Cumhurbaşkanı yetkilerinin bir kısmını, sınırlarını yazılı olarak belirterek astlarına devredebilir; devrettiği yetkiyi gerek gördüğünde kendisi de kullanabilir (md. 1/3).
• Cumhurbaşkanı Özel Kalem Müdürüne büyükelçi unvanı verilir (md. 2/4).
• Cumhurbaşkanı başdanışman ve danışman atayabilir (md. 3); özel temsilci görevlendirebilir ve özel temsilciye görevi süresince büyükelçi unvanı verilebilir (md. 4).
• Cumhurbaşkanlığı Yüksek İstişare Kurulu 15/5/2019'da eklenmiştir; üyelerini Cumhurbaşkanı belirler (md. 4/A).

Genel Sekreterlik (md. 5-6)

Genel Sekreter en yüksek Devlet memurudur; bütün birimlerin faaliyetlerini, işlemlerini ve hesaplarını denetler ve Cumhurbaşkanına karşı sorumludur (md. 5). Genel Sekreterliğin birimleri Hukuk ve Mevzuat, Personel ve Prensipler, Güvenlik İşleri, Destek ve Mali Hizmetler ve 2019'da eklenen Koruma Hizmetleri genel müdürlükleridir (md. 6).

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve vekâlet (md. 17-18)

Cumhurbaşkanı yardımcıları Cumhurbaşkanınca verilen görevleri yapar ve Cumhurbaşkanına karşı sorumludur. Makam herhangi bir nedenle boşalırsa yenisi seçilene kadar en yaşlı Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder; hastalık veya yurt dışına çıkma gibi geçici ayrılmalarda ise Cumhurbaşkanının görevlendirdiği yardımcı vekâlet eder (md. 18). Anayasaya göre makamın boşalmasından itibaren 45 gün içinde seçim yapılır (Anayasa md. 106).

"En yüksek Devlet memuru olan Genel Sekreter, Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliğinin en üst amiridir." (1 sayılı CBK, md. 5/1)

3. Politika kurulları (md. 20-33)

28/3/2025 tarihli 183 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle yapılan değişiklikten sonra kurul sayısı 10'dur (md. 20):

1. Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Kurulu
2. Eğitim ve Öğretim Politikaları Kurulu
3. Ekonomi Politikaları Kurulu
4. Güvenlik ve Dış Politikalar Kurulu
5. Hukuk Politikaları Kurulu
6. Kültür ve Sanat Politikaları Kurulu
7. Sağlık Politikaları Kurulu
8. Sosyal ve Gençlik Politikaları Kurulu
9. Tarım ve Gıda Politikaları Kurulu
10. Yerel Yönetim ve Afet Politikaları Kurulu

• Başkan ve üyeler (md. 21): Cumhurbaşkanı kurulların başkanıdır. Kurullar en az 3 üyeden oluşur; üyeleri Cumhurbaşkanı atar ve içlerinden birini başkanvekili olarak görevlendirir.
• Görev (md. 22): Cumhurbaşkanınca alınacak kararlar ve politikalarla ilgili öneri geliştirmek, uygulamaları izlemek, kamu kurumlarına görüş vermek, Cumhurbaşkanına rapor sunmak.
• Koordinasyon toplantıları (md. 32): İlgili bakanlar, kurum üst yöneticileri ve politika kurulu başkanvekilinin katılımıyla yapılır; Cumhurbaşkanı veya görevlendireceği başkanvekili ya da bakan başkanlık eder.
• Çalışma (md. 33): Kurullar alanlarında doğrudan Cumhurbaşkanı ile çalışır; çalışma grupları oluşturabilir.

4. Cumhurbaşkanlığına bağlı kuruluşlar ve bakanlıklar

Kararnamenin altıncı kısmı bakanlıkları düzenler. Bakanlıklar 17'dir: Adalet; Aile ve Sosyal Hizmetler; Çalışma ve Sosyal Güvenlik; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği; Dışişleri; Enerji ve Tabii Kaynaklar; Gençlik ve Spor; Hazine ve Maliye; İçişleri; Kültür ve Turizm; Millî Eğitim; Millî Savunma; Sağlık; Sanayi ve Teknoloji; Tarım ve Orman; Ticaret; Ulaştırma ve Altyapı. Kararnamenin yedinci kısmı ise Dijital Dönüşüm Ofisi ve İnsan Kaynakları Ofisi gibi Cumhurbaşkanlığı ofislerini düzenler.

5. Üst kademe atamaları: 3 sayılı CBK

3 sayılı Üst Kademe Kamu Yöneticileri ile Kamu Kurum ve Kuruluşlarında Atama Usullerine Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, 19/2/2026 tarihli 194 sayılı Kararnameyle kapsamlı biçimde değiştirilmiştir.

• Yetki (md. 2): Cumhurbaşkanı atamaya yetkili amirlere ait yetkileri haizdir. Ekli (I) ve (II) sayılı cetvellerdeki görevlere Cumhurbaşkanı kararıyla atama yapılır; cetvelde sayılmayan görevlere ilgili Cumhurbaşkanı yardımcısı, bakan veya atamaya yetkili amirler atama yapar.
• Şartlar (md. 3): 657 sayılı Kanunun 48. maddesindeki genel şartlar, en az dört yıllık yükseköğrenim ve en az beş yıl çalışmış olmak. Rektörler profesörler arasından atanır.
• Görev süresi (md. 4): Atandıkları tarihte görevde bulunan Cumhurbaşkanının görev süresini geçemez; Cumhurbaşkanının görevi sona erince bunların görevi de sona erer, ancak yerlerine atama yapılıncaya kadar devam ederler.
• Vekâleten görevlendirme (md. 2/4): (I) sayılı cetveldeki görevler boşalırsa rektörler için YÖK Başkanı, diğerleri için ilgili Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakan görevlendirme yapabilir; görevlendirme aynı gün Cumhurbaşkanlığına bildirilir.

Bu konuyu nasıl çalışmalı?

Devlet teşkilatı sorularının büyük bölümü liste ve kişi sorusudur: "hangisi Cumhurbaşkanlığına bağlı değildir", "hangisi politika kurulu değildir", "kim vekâlet eder". Listeleri tablo hâlinde yazıp her gün bir kez sesli okumak ve ardından 15-20 soru çözmek kalıcılığı artırır. Anayasanın genel çerçevesi için Anayasa GYS özeti, memur hukukunun temel hükümleri için 657 sayılı DMK önemli maddeler yazılarımıza bakabilirsiniz. Hangi kurumun sınavında bu konunun sorulduğunu GYS konuları yazısında açıkladık.

Kaynaklar

• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, md. 8, 101, 104, 106, 108, 119, 123, 126, 127. Tam metin: Anayasa.
• 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, mevzuat.gov.tr yürürlükteki metin, md. 1-6, 17-22, 32-33, 37. Tam metin: 1 sayılı CBK.
• 3 sayılı Üst Kademe Kamu Yöneticileri ile Kamu Kurum ve Kuruluşlarında Atama Usullerine Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, md. 1-4 (19/2/2026 tarihli 194 sayılı CBK değişiklikleriyle).
• 183 sayılı CBK (28/3/2025) ve 177 sayılı CBK (8/1/2025) ile 1 sayılı CBK'da yapılan değişiklikler.