Temel hak ve hürriyetler nasıl sınırlanır?

13. maddeye göre özlerine dokunulmaksızın, yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla; sınırlama ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.

TBMM kaç kişiyle toplanır ve karar alır?

Üye tamsayısının en az üçte biriyle toplanır; katılanların salt çoğunluğuyla karar verir, ancak karar yeter sayısı üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından az olamaz (md. 96).

Cumhurbaşkanı adayı olmanın şartları nelerdir?

40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış ve milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşı olmak (md. 101). Görev süresi 5 yıldır, bir kişi en fazla iki defa seçilebilir.

Anayasa Mahkemesi kaç üyeden oluşur?

15 üyeden oluşur; üyeler 12 yıl için seçilir, bir kimse iki defa üye seçilemez ve üyeler 65 yaşında emekliye ayrılır (md. 146-147).

Olağanüstü hâl en fazla ne kadar süre için ilan edilir?

Cumhurbaşkanı 6 ayı geçmemek üzere ilan eder; TBMM Cumhurbaşkanının talebiyle her defasında 4 ayı geçmemek üzere uzatabilir, savaş hâlinde bu sınır aranmaz (md. 119).

Anayasa GYS Özeti: Temel Haklar, Yasama, Yürütme, Yargı Tabloları

Kısaca

Anayasanın ilk üç maddesi değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez (md. 4).
Temel haklar özlerine dokunulmaksızın, yalnız Anayasada belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir (md. 13).
Yasama yetkisi TBMM'nindir ve devredilemez (md. 7); TBMM 600 milletvekilinden oluşur (md. 75), seçimler 5 yılda bir Cumhurbaşkanlığı seçimiyle aynı gün yapılır (md. 77).
Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanınındır (md. 8); Cumhurbaşkanı 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenimli adaylar arasından halkça 5 yıl için seçilir, en fazla iki defa seçilebilir (md. 101).
Anayasa Mahkemesi 15 üyeden kurulur, üyeler 12 yıl için seçilir (md. 146-147); Hâkimler ve Savcılar Kurulu 13 üyelidir (md. 159).

T.C. Anayasası, görevde yükselme sınavlarında ortak konuların en geniş olanıdır. Soruların büyük kısmı sayılardan (üye sayıları, yaş sınırları, görev süreleri, nitelikli çoğunluklar) ve organların yetkilerinin karıştırılmasından kurulur. Bu rehberde Anayasayı GYS adayının ihtiyacına göre beş başlıkta topladık: genel esaslar, temel hak ve hürriyetler, yasama, yürütme ve yargı. Her bilginin yanında madde numarası var; tam metni sitemizdeki Anayasa sayfasından kontrol edebilirsiniz.

1. Genel esaslar (md. 1-11)

Madde	Hüküm
1	Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.
2	Cumhuriyetin nitelikleri: insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti.
3	Ülke ve milletiyle bölünmez bütünlük; dili Türkçe, bayrağı beyaz ay yıldızlı al bayrak, millî marşı İstiklal Marşı, başkenti Ankara.
4	1, 2 ve 3. maddeler değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.
5	Devletin temel amaç ve görevleri.
7	Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir; devredilemez.
8	Yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından kullanılır.
9	Yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.
11	Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve kişileri bağlar; kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.

Sınavda dikkat: kelime farkları

Yasama yetkisi için "devredilemez" ifadesi kullanılır (md. 7); yürütmede bu ifade yoktur. Yargı yetkisi "bağımsız ve tarafsız mahkemelerce" kullanılır (md. 9). 4. madde yalnız 1, 2 ve 3. maddeleri korur; "başlangıç ilkeleri" ya da "5. madde" değiştirilemez hükümler arasında sayılmaz.

2. Temel hak ve hürriyetler

Üç grup

Bölüm	Maddeler	Örnekler
Kişinin hakları ve ödevleri	17-40	Yaşama hakkı, kişi özgürlüğü ve güvenliği, özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, din ve vicdan hürriyeti, düşünceyi açıklama, mülkiyet hakkı, hak arama hürriyeti
Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler	41-65	Ailenin korunması, eğitim hakkı, çalışma ve sözleşme hürriyeti, sendika kurma, sosyal güvenlik hakkı, vergi ödevi
Siyasi haklar ve ödevler	66-74	Türk vatandaşlığı, seçme ve seçilme, parti kurma, kamu hizmetlerine girme hakkı, vatan hizmeti, dilekçe ve bilgi edinme hakkı (md. 74)

Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkının Anayasadaki yeri 74. maddedir; bu hakların kanuni düzenlemelerini 3071 sayılı Dilekçe Kanunu ve 4982 sayılı Bilgi Edinme Kanunu rehberlerinde ayrıca anlattık.

Sınırlama ve durdurma

Nitelik (md. 12): Temel haklar kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmezdir.
Sınırlama (md. 13): Özlerine dokunulmaksızın, yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla. Sınırlama Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.
Kötüye kullanma yasağı (md. 14).
Durdurma (md. 15): Savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde temel hakların kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir.

Olağanüstü hâlde bile dokunulamayan çekirdek (md. 15/2): savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında yaşama hakkı ve maddi-manevi bütünlük; din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanmama; suç ve cezaların geçmişe yürütülmemesi; suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimsenin suçlu sayılmaması.

3. Yasama: Türkiye Büyük Millet Meclisi

Konu	Kural	Madde
Üye sayısı	600 milletvekili	75
Seçilme yaşı	18 yaşını dolduran her Türk	76
Seçim dönemi	5 yılda bir, Cumhurbaşkanlığı seçimiyle aynı gün	77
Seçimlerin ertelenmesi	Yalnız savaş sebebiyle, 1 yıl	78
Ara seçim	Dönemde bir defa; genel seçimden 30 ay geçmeden yapılmaz; boşalma %5'e ulaşırsa 3 ay içinde	78
Kanun teklifi	Milletvekilleri	88
Kanunların yayımı	Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar veya geri gönderir; Meclis salt çoğunlukla aynen kabul ederse yayımlanır	89
Genel ve özel af	Üye tamsayısının 3/5 çoğunluğu	87
Toplantı yeter sayısı	Üye tamsayısının en az 1/3'ü	96
Karar yeter sayısı	Katılanların salt çoğunluğu; üye tamsayısının 1/4'ünün bir fazlasından az olamaz	96
Seçimlerin yenilenmesi	TBMM üye tamsayısının 3/5'iyle veya Cumhurbaşkanı kararıyla; iki seçim birlikte yapılır	116

TBMM'nin görevleri 87. maddede sayılır: kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesinhesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek; milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak ve genel ve özel af ilanına karar vermek.

Anayasa sayılarını tekrarla kalıcı yapın

Görevde Yüksel'de Anayasa; genel esaslar, haklar, yasama, yürütme ve yargı olarak ayrı konu özetlerine bölünmüştür. Anayasa konu özetlerinden birini okuyup hemen o konunun sorularını çözebilir, deneme sınavlarıyla tüm ortak konuları birlikte prova edebilirsiniz.

4. Yürütme: Cumhurbaşkanı

2017 Anayasa değişikliğiyle (21/1/2017 tarihli 6771 sayılı Kanun) Bakanlar Kurulu kaldırılmış, yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir.

Seçilme şartları (md. 101): 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşı. Görev süresi 5 yıl, en fazla iki dönem.
Aday gösterme (md. 101): Siyasi parti grupları, son genel seçimde tek başına veya birlikte geçerli oyların en az %5'ini alan partiler ve en az 100.000 seçmen.
Seçim (md. 101): Geçerli oyların salt çoğunluğu; sağlanamazsa izleyen ikinci pazar günü ilk iki aday arasında ikinci oylama.
Yardımcılar ve bakanlar (md. 106): Cumhurbaşkanı tarafından, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar arasından atanır; milletvekiliyse üyeliği sona erer. Makam boşalırsa 45 gün içinde seçim yapılır.
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (md. 104): Yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılır. Temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar kararnameyle düzenlenemez; münhasıran kanunla düzenlenecek konularda ve kanunda açıkça düzenlenen konularda kararname çıkarılamaz; kanunla çelişkide kanun uygulanır.
Olağanüstü hâl (md. 119): Cumhurbaşkanı en fazla 6 ay için ilan eder; karar aynı gün Resmî Gazetede yayımlanır ve TBMM onayına sunulur; Meclis her defasında en fazla 4 ay uzatabilir.

Cumhurbaşkanlığı teşkilatı, ofisler, politika kurulları ve bakanlıklar Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi ve devlet teşkilatı rehberimizin konusudur.

5. Yargı

Hâkimler görevlerinde bağımsızdır; hiçbir organ, makam, merci veya kişi yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz (md. 138). Hâkimler ve savcılar azlolunamaz (md. 139).

Organ	Bilinmesi gereken	Madde
Anayasa Mahkemesi	15 üye; TBMM 3, Cumhurbaşkanı 12 üye seçer; üyeler 12 yıl için seçilir, iki defa seçilemez, 65 yaşında emekli olur; üyeliğe seçilmek için 45 yaş	146-147
Yargıtay	Adliye mahkemelerince verilen kararların son inceleme mercii; üyeleri HSK seçer	154
Danıştay	İdari mahkeme kararlarının son inceleme mercii; üyelerin 3/4'ünü HSK, 1/4'ünü Cumhurbaşkanı seçer; imtiyaz sözleşmeleri hakkında 2 ay içinde düşünce bildirir	155
Hâkimler ve Savcılar Kurulu	13 üye, iki daire; başkanı Adalet Bakanı; Cumhurbaşkanı 4, TBMM 7 üye seçer; üyeler 4 yıl için	159
Sayıştay	Merkezî yönetim bütçesi kapsamındaki idareler ile sosyal güvenlik kurumlarını TBMM adına denetler; kesin hükme karşı 15 gün içinde bir kez karar düzeltme	160

HSK'nın 13 üyesi nasıl oluşur?

Başkan Adalet Bakanı, Adalet Bakanlığı Müsteşarı tabii üyedir. Cumhurbaşkanı 3 adli yargı ve 1 idari yargı hâkim-savcısını seçer. TBMM 3 Yargıtay üyesi, 1 Danıştay üyesi ve öğretim üyeleri ile avukatlar arasından 3 üye seçer (md. 159). 2 + 4 + 7 = 13.

Vergi uyuşmazlığında Danıştay mı Sayıştay mı?

Vergi, benzeri mali yükümlülükler ve ödevler hakkında Danıştay ile Sayıştay kararları arasındaki uyuşmazlıklarda Danıştay kararları esas alınır (md. 160/2). Sayıştay kesin hükümlerine karşı idari yargı yoluna başvurulamaz.

Çalışma önerisi

Anayasayı sayı tablosu üzerinden çalışmak en verimli yoldur: 600, 18, 5, 1/3, 1/4+1, 3/5 (yasama); 40, 5, 2 dönem, %5, 100.000, 45 gün, 6 ay/4 ay (yürütme); 15, 12 yıl, 45 yaş, 65 yaş, 13 üye, 4 yıl (yargı). Bu sayıları her gün beş dakika tekrar etmek için aralıklı tekrar yöntemi yazımıza göz atabilirsiniz. Ortak konuların tam listesi GYS konuları yazısındadır.

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (2709 sayılı), mevzuat.gov.tr yürürlükteki metin, md. 1-15, 74-78, 87-89, 96, 101, 104, 106, 116, 119, 138-139, 146-147, 154-155, 159-160. Tam metin: Anayasa.
6771 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (21/1/2017).

Sık sorulan sorular

4. maddeye göre devletin şeklinin Cumhuriyet olduğuna dair 1. madde, Cumhuriyetin niteliklerini sayan 2. madde ve 3. madde hükümleri değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.