Resmî yazıda dil ve üslup: anlatım bozuklukları, arz-rica ve sade Türkçe

Görevde yükselme sınavlarında "Türkçe dil bilgisi ve yazışma ile ilgili kurallar" başlığı (Adalet Bakanlığı GY-UD Yönetmeliği md. 15) yalnızca yazım ve noktalamadan ibaret değildir. Soruların bir bölümü cümlenin kuruluşunu, yani anlatım bozukluklarını ölçer. Bu soruların resmî yazışmayla doğrudan bağı vardır: Kamu kurumlarındaki yazılar Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik'e göre hazırlanır ve Yönetmelik dil konusunda net bir ölçü koyar.

"Belge, Türk Dil Kurumu tarafından hazırlanan Yazım Kılavuzu ve Türkçe Sözlük'ün güncel yayımı esas alınarak dil bilgisi kurallarına göre anlamlı ve özlü olarak yazılır. Belge içinde zorunlu olmadıkça yabancı kelimeye yer verilmez, verildiği durumda ise parantez içinde anlamı belirtilir."

Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, md. 16/8

Bu yazıda önce Yönetmelik'in üslupla ilgili hükümlerini, sonra sınavda en sık sorulan anlatım bozukluklarını resmî yazı cümleleri üzerinden ele alıyoruz. Belgenin bölümleri ve şekil kuralları için Resmî Yazışma Yönetmeliği GYS özeti yazısına bakabilirsiniz.

1. Yönetmelik'e göre resmî yazının üslubu

Anlamlı ve özlü yazmak

"Özlü" sözü, gereksiz tekrar ve dolgu ifadelerinden arınmış metin demektir. Konu satırı için de aynı ölçü vardır: Konu, belgenin içeriği hakkında kısa ve öz bilgi barındırır (md. 13/2). "Konu: 2026 Yılı Hizmet İçi Eğitim Programına Katılım Hakkında Bilgi Verilmesi Talebi" yerine "Konu: Hizmet İçi Eğitim Programı" daha uygundur.

Yabancı kelime

Zorunlu olmadıkça yabancı kelime kullanılmaz; kullanılırsa anlamı parantez içinde belirtilir. Muhatabı yabancı ülke veya uluslararası kuruluş olan yazışmalarda yabancı dil kullanılabilir, ancak bu durumda belgenin Türkçe tercümesi de oluşturulur ve ilişkilendirilerek saklanır (md. 16/8).

Arz ve rica ifadeleri

Metnin son bölümünü Yönetmelik hiyerarşiye bağlar (md. 16/12):

"Arz ederim" birleşik fiili ses olayına uğramadığı için ayrı yazılır. "Arzederim" yazımı yanlıştır.

Eskimiş kelimeler yerine Türkçe karşılıkları

Türkçe Sözlük, resmî yazıda alışkanlıkla kullanılan birçok kelimeyi Türkçe karşılığına gönderir. Yönetmelik'in "anlamlı ve özlü" ölçüsü düşünüldüğünde karşılıklarını bilmek yararlıdır:

• müracaat → başvuru, tetkik → inceleme, tebliğ → bildirme
• mukayese → karşılaştırma, istişare → danışma, husus → konu
• müteakip → -den sonra, bilahare → sonra, ivedi → acele, acil
• ihtiva etmek → içermek, mezkûr → adı geçen, anılan

2. Anlatım bozuklukları: resmî yazıdan örnekler

Aşağıdaki örneklerin tamamı bu yazı için hazırlanmıştır ve kamu yazışmasında sık görülen kalıplara dayanır.

a) Gereksiz sözcük kullanımı

Anlamı zaten cümlede bulunan bir sözcüğün tekrar edilmesidir.

• Eksik evrak ilgiliye geri iade edilmiştir. "İade" sözlükte "alınmış bir şeyi geri verme" demektir; "geri" gereksizdir.
• Konu birimler arasında karşılıklı istişare edilmiştir. İstişare (danışma) zaten karşılıklıdır.
• En optimum çözüm belirlenmiştir. Optimum "en uygun" demektir; "en" gereksizdir.
• Yaklaşık 50 kadar personel katılmıştır. "Yaklaşık" ile "kadar" aynı işi görür; biri atılmalıdır.
• Toplantı tahminen 3 saat civarında sürecektir. Aynı yanlış.

b) Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması

• Yeni çalışma saatleri birimlere duyum olarak iletilmiştir. "Duyum" doğruluğu kesin olarak bilinmeyen haber demektir; doğrusu "duyuru"dur.
• Komisyon, başvuruları objektif ölçütlerle değerlendirmiştir. Bozukluk değil, üslup sorunudur: Sözlük "objektif" için "► nesnel" karşılığını verir; Yönetmelik de zorunlu olmadıkça yabancı kelime kullanılmamasını ister.
• Yeni yazılım, işlemleri hızlandırmada çok etkin oldu. Sözlükte "etkin" faal, aktif; "etkili" ise etkisi olan, tesirli demektir. Kastedilen sonuç verme olduğu için "etkili" yazılmalıdır.

c) Özne-yüklem uyumsuzluğu

Özne ile yüklem kişi ya da sayı bakımından uyuşmalıdır.

• Biz bu konuyu incelemiş ve sonucu üst makama bildirmiştir. Özne "biz" olduğu için yüklem "bildirmişizdir/bildirdik" olmalıdır.
• Müdürlüğümüz ve ben, konuyu ayrıntılı biçimde değerlendirdi. Birinci tekil ve üçüncü tekil özne birlikte kullanıldığında yüklem birinci çoğul olur: "değerlendirdik".

d) Ortak öge yanlışı

Sıralı cümlelerde ortak kullanılan öge, her yükleme uymalıdır.

• Personelin taleplerini dinledik ve çözüm bulmaya çalıştık. Doğru.
• Kurumumuz bu uygulamaya destek ve katkı sağlamaktadır. "Destek sağlamak" ve "katkı sağlamak" ikisi de olur, doğru. Ancak Bu karara katılıyor ve destekliyoruz. cümlesinde "karara katılıyor" ile "kararı destekliyoruz" farklı ek ister; doğrusu "Bu karara katılıyor ve onu destekliyoruz."

e) Çatı uyumsuzluğu

Bağlı cümlelerde biri etken, diğeri edilgen yüklem kullanılırsa anlatım bozulur.

• Raporu hazırladık ve makama sunulmuştur. Doğrusu: "Raporu hazırladık ve makama sunduk." ya da "Rapor hazırlanmış ve makama sunulmuştur."

f) Tamlama ve ek yanlışları

• Bakanlık ve bağlı kuruluşlarının personeli cümlesinde "Bakanlık" ile "bağlı kuruluşlarının" aynı tamlamaya bağlanamaz; doğrusu "Bakanlığın ve bağlı kuruluşlarının personeli".
• Birim amirlerine ve personele duyurulması doğrudur; birim amirleri ve personele duyurulması ise "amirleri" sözcüğünde yönelme eki eksik olduğu için bozuktur.

g) Sözcüğün yanlış yerde kullanılması ve anlam belirsizliği

Cümledeki bir sözcüğün yeri değiştiğinde anlam da değişir. Resmî yazıda bu, yanlış işleme yol açabilecek bir belirsizlik yaratır.

• Yalnız bu hafta gelen dilekçeler değerlendirilecektir. "Yalnız" hem "sadece" hem "ancak" anlamına gelebilir. Kastedilen "sadece bu haftanın dilekçeleri" ise "Yalnızca bu hafta gelen dilekçeler" yazmak belirsizliği kaldırır.
• Yeni atanan şube müdürünün yardımcısı toplantıya katılacak. "Yeni atanan" müdürü mü yardımcıyı mı nitelediği belli olmaz. Yeni atanan kişi yardımcı ise "Şube müdürünün yeni atanan yardımcısı", müdür ise "Şube müdürlüğüne yeni atanan müdürün yardımcısı" gibi ögeleri ayıran bir kuruluş seçilmelidir.

3. Çalışma önerisi

Anlatım bozuklukları ezberle değil, cümleyi ögelerine ayırarak çözülür. Önce yüklemi bulun, sonra yükleme "kim, ne, neyi, nereye" sorularını sorun. Her soruya cümlede bir karşılık bulunmalı ve bu karşılık yüklemle kişi, sayı, çatı bakımından uyuşmalıdır. Resmî yazışmada da aynı yöntem işe yarar: Taslağı bitirdikten sonra her cümlenin yüklemini kontrol etmek, üst yazıdaki bozuklukların büyük bölümünü yakalar.

Yazım tarafını tamamlamak için sık yapılan yazım yanlışları ve noktalama işaretleri yazılarına göz atabilirsiniz.

Kaynaklar

• Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, md. 13, 16
• TDK Güncel Türkçe Sözlük (iade, istişare, optimum, duyum, duyuru, müracaat, tetkik maddeleri)
• TDK, Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler
• Adalet Bakanlığı Personeli Görevde Yükselme ve Unvan Değişikliği Yönetmeliği, md. 15