Atatürk dönemi Türk dış politikası

Temel ilke

Atatürk dönemi dış politikasının temeli “Yurtta sulh, cihanda sulh” anlayışıdır. Tam bağımsızlık, Misak-ı Millî sınırlarının korunması, uluslararası antlaşmalara saygı ve sorunların barışçı yollarla çözümü esas alınmıştır.

Lozan'dan kalan sorunlar

• Musul sorunu: Lozan'da çözülemedi; Milletler Cemiyeti'ne taşındı. 1926 Ankara Antlaşması ile Musul Irak'a (İngiliz mandası) bırakıldı; Türkiye'ye Musul petrol gelirlerinden belirli bir süre pay verilmesi kabul edildi.
• Nüfus mübadelesi sorunu: Mübadeleye tabi olacak “yerleşik” (etabli) Rumların kimler olduğu konusunda Yunanistan ile anlaşmazlık çıktı; 1930'da Türk-Yunan dostluk antlaşmasıyla ilişkiler düzeldi.
• Yabancı okullar sorunu: Yabancı okulların Türk kanunlarına uyması sağlandı.
• Osmanlı borçları: Türkiye'ye düşen pay taksitler hâlinde ödendi.
• Boğazlar sorunu: Lozan'daki uluslararası komisyon ve askerden arındırma hükümleri güvenlik sorunu yaratıyordu. Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) ile komisyon kaldırıldı, Boğazlar üzerinde Türk egemenliği sağlandı ve Türkiye Boğazları silahlandırma hakkı kazandı.

Uluslararası kuruluşlar ve bölgesel paktlar

• Milletler Cemiyeti (1932): Türkiye davet üzerine üye oldu.
• Balkan Antantı (1934): Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında imzalandı; Balkanlarda barış ve sınırların korunması amaçlandı. İtalya'nın yayılmacı politikası etkili oldu.
• Sadabat Paktı (1937): Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalandı; Orta Doğu'da güvenlik ve iş birliği amaçlandı.
• Sovyetler Birliği ile 1925'te dostluk ve tarafsızlık antlaşması imzalandı.

Hatay sorunu

• 1921 Ankara Antlaşması ile Hatay, Fransız mandası altındaki Suriye sınırları içinde özel bir yönetime bırakılmıştı.
• Fransa'nın 1936'da Suriye'ye bağımsızlık vermeyi kabul etmesi üzerine Türkiye konuyu Milletler Cemiyeti'ne götürdü.
• 1938'de Hatay Devleti kuruldu.
• Hatay Meclisi'nin kararıyla 1939'da Türkiye'ye katıldı; Atatürk bu katılımı göremedi (10 Kasım 1938'de vefat etti).

Sınavda dikkat

• Balkan Antantı'nın üyeleri: Türkiye, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya (Bulgaristan ve Arnavutluk katılmadı).
• Sadabat Paktı'nın üyeleri: Türkiye, İran, Irak, Afganistan.
• Montrö 1936; Boğazlar komisyonu kaldırıldı.
• Musul 1926 Ankara Antlaşması ile Irak'a bırakıldı; 1921 Ankara Antlaşması ise Fransa ile yapılmıştır.
• Hatay'ın katılımı 1939; Atatürk döneminde Hatay Devleti kurulmuştur.