Lozan Barış Antlaşması ve Cumhuriyet'in ilanı

Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922)

Lozan Barış Konferansı'na İtilaf devletlerinin hem TBMM'yi hem İstanbul hükümetini çağırması, ikiliğe son verme gereğini ortaya koydu. TBMM 1 Kasım 1922'de saltanatı kaldırdı. Böylece Osmanlı Devleti hukuken sona erdi; halifelik makamı ise bir süre daha devam etti.

Lozan Barış Konferansı ve Antlaşması

• Konferans 20 Kasım 1922'de başladı. Türk heyetinin başkanı İsmet Paşa'dır.
• Musul ve kapitülasyonlar gibi konularda anlaşılamayınca görüşmeler Şubat 1923'te kesildi, Nisan 1923'te yeniden başladı.
• Antlaşma 24 Temmuz 1923'te imzalandı ve TBMM tarafından onaylandı.

Lozan'ın başlıca hükümleri

• Kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı.
• Yunanistan sınırı: Meriç Nehri; savaş tazminatına karşılık Karaağaç Türkiye'ye bırakıldı. Gökçeada ve Bozcaada Türkiye'ye verildi; Oniki Ada İtalya'da kaldı.
• Suriye sınırı: 1921 Ankara Antlaşması'ndaki gibi kabul edildi.
• Irak sınırı (Musul): Çözülemedi; İngiltere ile ikili görüşmelere bırakıldı.
• Boğazlar: Başkanı Türk olan uluslararası bir komisyonun denetimine bırakıldı; iki yakası askerden arındırıldı.
• Azınlıklar: Türk vatandaşı sayıldı; Türk ve Rum nüfusun mübadelesi kararlaştırıldı (İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türkleri hariç).
• Osmanlı borçları Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı; Türkiye'ye düşen pay taksitlendirildi.
• Yabancı okullar Türk kanunlarına tabi oldu.

Ankara'nın başkent oluşu ve Cumhuriyet

• 13 Ekim 1923'te Ankara başkent ilan edildi.
• Meclis hükümeti sisteminde yaşanan hükümet kurma güçlüğü üzerine 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi. İlk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, ilk başbakan İsmet Paşa'dır.
• Cumhuriyetin ilanıyla devletin adı ve rejimin niteliği belirlendi, devlet başkanlığı sorunu çözüldü.

Halifeliğin kaldırılması ve 1924 Anayasası

• 3 Mart 1924'te halifelik kaldırıldı. Aynı gün Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edildi, Şer'iye ve Evkaf Vekâleti kaldırılarak yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu.
• 1924 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye Kanunu) 20 Nisan 1924'te kabul edildi.

Çok partili hayata geçiş denemeleri

• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924): İlk muhalefet partisidir; Şeyh Sait İsyanı (1925) sonrasında kapatıldı. Bu dönemde Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı.
• Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930): Fethi Okyar tarafından kuruldu; kısa süre sonra kendini feshetti. Ardından Menemen Olayı (1930) yaşandı.

Sınavda dikkat

• Lozan'da çözülemeyen sınır Irak (Musul) sınırıdır.
• Karaağaç, Yunanistan'dan savaş tazminatı karşılığı alındı.
• Halifelik, Tevhid-i Tedrisat ve Şer'iye ve Evkaf düzenlemeleri aynı gün (3 Mart 1924) yapıldı.
• Saltanat 1922'de, halifelik 1924'te kaldırıldı.