Hukukun Kaynakları ve Yaptırımlar

Hukukun kaynakları, hâkimin bir uyuşmazlığı çözerken başvurduğu kuralların bulunduğu yerlerdir. Kaynaklar asli (bağlayıcı) ve yardımcı olarak ikiye ayrılır. Yaptırım ise hukuk kuralına uyulmaması hâlinde devletin uyguladığı zorlayıcı sonuçtur.

Asli kaynaklar

Yazılı kaynaklar: Anayasa, kanunlar, usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve diğer düzenleyici işlemler. Yazısız kaynak: örf ve âdet hukuku. 2017 değişikliğiyle kanun hükmünde kararname ve tüzük kategorileri anayasadan çıkarılmıştır.

Normlar hiyerarşisi

Sıralama: Anayasa → kanun (ve kanun hükmündeki antlaşmalar) → Cumhurbaşkanlığı kararnamesi → yönetmelik → diğer düzenleyici işlemler. Anayasa md. 90'a göre usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar kanun hükmündedir ve bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi hâlinde antlaşma hükümleri esas alınır (2004 değişikliği).

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (md. 104)

• Temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile siyasi haklar ve ödevler CBK ile düzenlenemez.
• Anayasada münhasıran kanunla düzenleneceği belirtilen konularda ve kanunda açıkça düzenlenen konularda CBK çıkarılamaz.
• CBK ile kanunda farklı hükümler bulunursa kanun hükümleri uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa CBK hükümsüz hâle gelir.
• Bakanlıkların kuruluşu, görev ve yetkileri ile teşkilat yapısı CBK ile düzenlenir (md. 106).

Yardımcı kaynaklar ve TMK md. 1

Yargı kararları (içtihat) ve bilimsel görüşler (doktrin) yardımcı kaynaktır; ancak içtihadı birleştirme kararları bağlayıcıdır. TMK md. 1'e göre kanunda uygulanabilir hüküm yoksa hâkim örf ve âdet hukukuna göre, bu da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı koyacağı kurala göre karar verir; bunu yaparken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır.

Kanunların yorumu ve çatışması

Yorum türleri, yapanına göre yasama, yargısal, idari ve bilimsel yorumdur. Yöntem bakımından lafzi (sözel), tarihsel, sistematik ve amaçsal (teleolojik) yorum vardır. Kıyas, aksi kavram (mefhumu muhalif) ve evleviyet (çoğa izin veren aza da izin verir) yorum araçlarıdır. Çatışma kuralları: lex superior (üst norm), lex posterior (sonraki kanun), lex specialis (özel kanun). Kanunlar Resmî Gazete'de yayımlanır; yürürlük tarihi gösterilmemişse yayımından itibaren 45 gün sonra yürürlüğe girer.

Yaptırım türleri

• Ceza: Hapis ve adli para cezası; idari para cezası.
• Cebri icra: Borcun devlet gücüyle yerine getirilmesi (haciz ve satış).
• Tazminat: Maddi ve manevi zararın giderilmesi.
• Hükümsüzlük: Yokluk, kesin hükümsüzlük (mutlak butlan), iptal edilebilirlik (irade sakatlığı: yanılma, aldatma, korkutma) ve askıda hükümsüzlük.
• İptal: Hukuka aykırı idari işlemin yargı kararıyla ortadan kaldırılması.
• Disiplin cezası: Kamu görevlilerine uygulanır (uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması, devlet memurluğundan çıkarma).

Sınavda çıkabilecek kısa bilgiler

• Örf ve âdet hukuku yazısız asli kaynaktır.
• İçtihadı birleştirme kararları yardımcı kaynak olmasına rağmen bağlayıcıdır.
• 2017'de KHK ve tüzük kaldırıldı, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi getirildi.
• CBK ile kanun çatışırsa kanun uygulanır.
• Temel haklara ilişkin antlaşma ile kanun çatışırsa antlaşma esas alınır.
• Yürürlük tarihi yazılmayan kanun yayımdan 45 gün sonra yürürlüğe girer.
• İrade sakatlığında yaptırım iptal edilebilirliktir.
• Emredici hükme aykırı sözleşme kesin hükümsüzdür.
• Haciz ve satış cebri icra örneğidir.
• Evleviyet: "Çoğa izin veren aza da izin verir."
• TMK md. 1 sırası: kanun → örf ve âdet → hâkimin hukuk yaratması.

Sınavda dikkat

• Yargı kararları kural olarak yardımcı kaynaktır; bağlayıcı olan yalnız içtihadı birleştirme kararlarıdır.
• Kanunda açıkça düzenlenen bir konuda CBK çıkarılamaz; ama bakanlık teşkilatı CBK ile düzenlenir.
• Yokluk ve mutlak butlan farklıdır: yoklukta işlem hiç doğmamış sayılır.
• Lex specialis ile lex posterior karıştırılmamalı: biri özelliği, diğeri zamanı esas alır.