Genel Esaslar

Kapsam ve nitelik (md. 1)

Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerinin görevine giren uyuşmazlıklar İYUK'taki usullere tabidir. İdari yargıda yazılı yargılama usulü uygulanır ve inceleme evrak üzerinde yapılır.

İdari dava türleri ve yargı yetkisinin sınırı (md. 2)

• İptal davası: İdari işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırılığı nedeniyle, menfaati ihlal edilenler tarafından açılır.
• Tam yargı davası: İdari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılır.
• İdari sözleşme davaları: Kamu hizmetinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklar (tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hariç).

İdari yargı yetkisi hukuka uygunluk denetimiyle sınırlıdır. İdari mahkemeler yerindelik denetimi yapamaz, idari işlem niteliğinde veya idarenin takdir yetkisini kaldıracak biçimde karar veremez.

Davanın açılması (md. 3-6)

• Dava, Danıştay, idare veya vergi mahkemesi başkanlığına hitaben yazılmış imzalı dilekçeyle açılır. Dilekçe ve eklerinin örnekleri karşı taraf sayısından bir fazla olur.
• Dilekçe, idare veya vergi mahkemesi olmayan yerlerde asliye hukuk hâkimliklerine, yabancı ülkelerde Türk konsolosluklarına da verilebilir; bu yerler dilekçeyi en geç üç gün içinde taahhütlü gönderir.
• Her işleme ayrı dava açılır; aralarında maddi veya hukuki bağlılık ya da sebep-sonuç ilişkisi olan işlemlere tek dilekçeyle dava açılabilir.
• Dava, harç ve posta ücreti alınıp deftere kaydın yapıldığı tarihte açılmış sayılır. Harç eksikse otuz gün süre verilir, bildirim bir kez tekrarlanır; tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır.

Dava açma süresi ve süre kuralları (md. 7-8)

• Özel kanunda ayrı süre yoksa: Danıştay ve idare mahkemelerinde 60 gün, vergi mahkemelerinde 30 gün.
• Süre, yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar. İlanla bildirimde son ilan tarihini izleyen günden itibaren on beş gün sonra işlemeye başlar.
• İlanı gereken düzenleyici işlemlerde süre ilan tarihini izleyen günden başlar; uygulama işlemi üzerine düzenleyici işlem, uygulama işlemi veya ikisine birden dava açılabilir.
• Tatil günleri sürelere dahildir; son gün tatile rastlarsa süre izleyen çalışma gününün bitimine kadar uzar. Süre çalışmaya ara verme zamanına rastlarsa ara vermenin bittiği günü izleyen tarihten itibaren yedi gün uzar.
• Adli yargıda görev yönünden reddedilen davalarda, kararın kesinleşmesini izleyen günden itibaren otuz gün içinde görevli idari mahkemede dava açılabilir (md. 9).

İdareye başvuru (md. 10-13)

• İdarenin sükûtu (md. 10): Başvuruya otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır. Kesin olmayan cevapta kesin cevap beklenebilir; bekleme süresi başvuru tarihinden itibaren dört ayı geçemez. Sonradan cevap verilirse tebliğden itibaren altmış gün içinde dava açılabilir.
• Üst makama başvuru (md. 11): Dava açma süresi içinde yapılır ve işlemeye başlamış süreyi durdurur. Otuz gün cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır; ret hâlinde süre yeniden işler ve başvuruya kadar geçen süre hesaba katılır.
• Eylemden doğan tam yargı (md. 13): Eylemi öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde idareye başvurmak gerekir.

İlk inceleme (md. 14-15)

Dilekçeler sırasıyla görev ve yetki, idari merci tecavüzü, ehliyet, kesin ve yürütülmesi gereken işlem, süre aşımı, husumet ve 3-5. maddelere uygunluk yönünden incelenir; inceleme en geç on beş gün içinde sonuçlandırılır. Dilekçe 3 ve 5. maddelere aykırıysa otuz gün içinde yeniden düzenlenmek üzere dilekçe reddedilir; yeni dilekçede aynı yanlışlık yapılırsa dava reddedilir.

Tebligat, duruşma, karar (md. 16-25)

• Taraflar tebliğden itibaren otuz gün içinde cevap verir; süre haklı sebeple bir defaya mahsus otuz günü geçmemek üzere uzatılabilir. İki dilekçe, iki savunma esastır.
• Duruşma davetiyesi en az otuz gün önce gönderilir; duruşmalar açıktır, Danıştaydaki duruşmalarda savcının bulunması şarttır. Duruşmadan sonra en geç on beş gün içinde karar verilir.
• Mahkeme incelemeyi kendiliğinden yapar. Devletin güvenliği veya yüksek menfaatlerine ilişkin bilgi ve belgeleri Cumhurbaşkanı, ilgili Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakan gerekçe göstererek vermeyebilir; verilmeyen belgeye dayanan savunmaya göre karar verilemez.
• Kararlar verildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yazılır ve imzalanır.

İvedi yargılama ve sınav davaları (md. 20/A, 20/B)

• İvedi yargılama: İhale işlemleri (ihaleden yasaklama hariç), acele kamulaştırma, Özelleştirme Yüksek Kurulu kararları, Turizmi Teşvik Kanunu işlemleri, ÇED kararları ve afet riski kararları. Dava süresi 30 gün, 11. madde uygulanmaz, savunma 15 gün (+ bir defa en fazla 15 gün), YD kararlarına itiraz edilemez, temyiz süresi 15 gün.
• MEB ve ÖSYM merkezî sınavları: Dava süresi 10 gün, savunma 3 gün, karar tekemmülden itibaren 15 gün, temyiz 5 gün; YD ve iptal kararları sınava katılanların lehine uygulanır.

Yürütmenin durdurulması (md. 27) ve kararların sonuçları (md. 28)

• Dava açılması işlemin yürütülmesini durdurmaz. YD için telafisi güç veya imkânsız zarar ile açıkça hukuka aykırılık şartlarının birlikte gerçekleşmesi gerekir; kural olarak savunma alındıktan veya süresi geçtikten sonra karar verilir.
• Uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerde savunma alınmadan YD verilebilir; ancak kamu görevlilerinin atama, naklen atama, görev ve unvan değişikliği işlemleri bu kapsamda sayılmaz.
• YD teminat karşılığında verilir; idareden ve adli yardımdan yararlananlardan teminat alınmaz. YD kararlarına tebliğden itibaren yedi gün içinde bir defaya mahsus itiraz edilebilir; itiraz mercii yedi gün içinde karar verir, karar kesindir. Aynı sebeplerle ikinci kez YD istenemez.
• İdare kararın gereğini gecikmeksizin, en geç tebliğden itibaren otuz gün içinde yerine getirir; uyulmazsa tazminat davası ilgili idare aleyhine açılır.

Sınavda dikkat

• Dava açma süresi idare mahkemesinde 60, vergi mahkemesinde 30, ivedi yargılamada 30, merkezî sınav davalarında 10 gündür.
• Üst makama başvuru süreyi durdurur (kesmez); daha önce geçen süre hesaba katılır.
• Sükûtta bekleme süresi başvurudan itibaren en çok dört aydır.
• YD'nin iki şartı birlikte aranır; atama işlemleri "etkisi tükenecek işlem" sayılmaz.
• İdari yargı yerindelik denetimi yapamaz.