4857 sayılı İş Kanunu temel kavramlar: işçi, işveren, alt işveren ve iş sözleşmesi türleri

İş Kanunu, memurların gündelik hayatında 657 sayılı Kanun kadar görünür değildir. Ancak kurumların sürekli işçi çalıştırdığı, alt işverenle hizmet aldığı ve personel birimlerinin bu ilişkileri yönettiği düşünülünce birçok görevde yükselme sınavında yer alması şaşırtıcı değildir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının 2026 kılavuzunda şube müdürlüğü sınavı için 4857 sayılı İş Kanunundan iki soru öngörülmüştür. Bu yazıda kanunun temel kavramlarını ve sözleşme türlerini anlatıyoruz; çalışma süreleri, izinler ve fesih ayrı bir yazının konusu: çalışma süresi, yıllık izin ve fesih.

1. Kanunun amacı ve kapsamı

Kanunun amacı, işverenler ile bir iş sözleşmesine dayanarak çalıştırılan işçilerin çalışma şartları ve çalışma ortamına ilişkin hak ve sorumluluklarını düzenlemektir. Kanun, 4. maddedeki istisnalar dışında bütün işyerlerine, işverenlerine, işveren vekillerine ve işçilerine faaliyet konularına bakılmaksızın uygulanır. İşyerleri ve taraflar, 3. maddedeki bildirim gününe bakılmaksızın kanunla bağlıdır (md. 1).

2. Temel kavramlar (md. 2)

İşçinin mutlaka gerçek kişi olduğuna, işverenin ise gerçek kişi, tüzel kişi veya tüzel kişiliği olmayan kurum olabileceğine dikkat edin. Bir bakanlık tüzel kişiliği olmasa da işçi çalıştırdığı için işveren sıfatını taşır.

İşyerine bağlı yerler ile dinlenme, çocuk emzirme, yemek, uyku, yıkanma, muayene ve bakım, beden ve meslekî eğitim yerleri ve avlu gibi eklentiler ve araçlar da işyerinden sayılır. İşveren vekilinin işçilere karşı işlem ve yükümlülüklerinden doğrudan işveren sorumludur; işveren vekilliği sıfatı da işçiye tanınan hak ve yükümlülükleri ortadan kaldırmaz.

Asıl işveren - alt işveren ilişkisi

Alt işveren, asıl işverenden işyerinde yürütülen mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde ya da asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve işçilerini sadece bu işyerinde çalıştıran işverendir. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur.

Asıl işverenin işçileri alt işverence işe alınarak hakları kısıtlanamaz; daha önce o işyerinde çalıştırılan kimseyle alt işveren ilişkisi kurulamaz. Aksi hâlde ilişki muvazaalı sayılır ve alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi kabul edilir (md. 2).

3. Kanunun uygulanmadığı işler (md. 4)

İstisnalar listesi ezber gerektirir. Kanun şu işlerde ve iş ilişkilerinde uygulanmaz:

• Deniz ve hava taşıma işleri,
• 50'den az işçi çalıştırılan (50 dâhil) tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerleri,
• Aile ekonomisi sınırları içinde kalan tarımla ilgili yapı işleri,
• Bir ailenin üyeleri ve 3. dereceye kadar hısımları arasında, dışarıdan biri katılmadan evlerde yapılan el sanatı işleri,
• Ev hizmetleri, çıraklar, sporcular, rehabilite edilenler,
• 507 sayılı Kanun tarifine uygun üç kişinin çalıştığı esnaf işyerleri.

Ancak kıyılarda ve limanlarda yükleme-boşaltma işleri, havacılığın yer tesislerinde yürütülen işler ve halkın faydalanmasına açık park ve bahçe işleri gibi bazı işler kanuna tabidir.

4. İşyerinin devri ve geçici iş ilişkisi

İşyeri veya bir bölümü hukuki bir işlemle devredildiğinde, devir tarihindeki iş sözleşmeleri bütün hak ve borçlarıyla devralana geçer. Devirden önce doğmuş ve devir tarihinde ödenmesi gereken borçlardan devreden ve devralan birlikte sorumludur; devredenin sorumluluğu devir tarihinden itibaren iki yıl ile sınırlıdır. Devir tek başına fesih sebebi değildir (md. 6).

Geçici iş ilişkisi özel istihdam bürosu aracılığıyla veya holding ya da aynı şirketler topluluğu içinde görevlendirmeyle kurulabilir. Özel istihdam bürosu yoluyla kurulan ilişkilerde bazı hâllerde sözleşme en fazla dört ay süreyle yapılır ve toplam sekiz ayı geçmemek üzere en fazla iki defa yenilenebilir. Kamu kurum ve kuruluşlarında özel istihdam bürosu aracılığıyla geçici iş ilişkisi kurulamaz (md. 7).

5. İş sözleşmesi ve şekli (md. 8)

İş sözleşmesi, bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşmedir. Kanunda aksi belirtilmedikçe özel bir şekle tabi değildir. Süresi bir yıl ve daha fazla olan sözleşmelerin yazılı yapılması zorunludur. Yazılı sözleşme yapılmayan hâllerde işveren, en geç iki ay içinde çalışma koşullarını, çalışma süresini, temel ücreti, ücret ödeme dönemini ve fesih hükümlerini gösteren yazılı bir belge vermekle yükümlüdür (md. 8).

"İş sözleşmesi, bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) da ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşmedir." (4857 sayılı İş Kanunu, md. 8)

6. İş sözleşmesi türleri

Belirli süreli sözleşmede zincirleme yasağı

Belirli süreli iş sözleşmesi esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste yapılamaz; aksi hâlde sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edilir. Esaslı nedene dayalı zincirleme sözleşmeler belirli süreli olma özelliğini korur. Belirli süreli çalışan, salt sözleşmesi süreli diye belirsiz süreli emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz (md. 11-12).

Kısmi süreli çalışma ve ebeveyn hakkı

Doğum sonrası analık izni bitiminden sonra, mecburi ilköğretim çağının başladığı tarihi takip eden ay başına kadar ebeveynlerden biri kısmi süreli çalışma talep edebilir. Bu talep işverence karşılanır ve geçerli fesih nedeni sayılmaz. Talep veya tam zamanlıya dönüş işverene en az bir ay önce yazılı bildirilir (md. 13).

Deneme süresi

Deneme süresi içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir; işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır (md. 15).

7. Ücret ile ilgili temel kurallar

Ücret, bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır. Ücret en geç ayda bir ödenir; iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleriyle ödeme süresi bir haftaya kadar indirilebilir. Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir neden dışında ödenmeyen işçi iş görmekten kaçınabilir (md. 32 ve md. 34). İşçilerin aylık ücretlerinin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya devredilemez; nafaka alacaklılarının hakları saklıdır (md. 35). Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır (md. 32).

Tekrar için 8 madde

1. İşçi daima gerçek kişidir; işveren tüzel kişiliği olmayan bir kurum da olabilir.
2. Asıl işveren alt işverenin işçilerine karşı birlikte sorumludur.
3. Muvazaa hâlinde alt işveren işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır.
4. Bir yıl ve üzeri sözleşmeler yazılı yapılır.
5. Süreksiz iş en çok 30 iş günüdür.
6. Çağrı üzerine çalışmada süre belirtilmemişse haftalık 20 saat esastır.
7. Deneme süresi 2 ay, TİS ile 4 ay.
8. Devirde devredenin sorumluluğu 2 yılla sınırlıdır.

Çalışma hayatı mevzuatının kamu kurumlarına uygulanan diğer kanunu için 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu özeti yazımıza; kurumunuzda hangi kanunların sorulduğunu görmek için sınav konuları rehberine bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• 4857 sayılı İş Kanunu (mevzuat.gov.tr, güncel metin)
• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı 2026 GYS ve UDS Başvuru Kılavuzu
• 4857 sayılı İş Kanunu madde madde (Görevde Yüksel)