6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: görevde yükselme sınavı için madde madde özet

İş sağlığı ve güvenliği çoğu memurun "fabrikalara ait bir konu" diye geçtiği bir kanundur. Oysa 6331 sayılı Kanun kamu kurumlarını da açıkça kapsar ve bazı bakanlıkların görevde yükselme sınavlarında doğrudan konu başlığı olarak yer alır. Örneğin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının 2026 görevde yükselme ve unvan değişikliği kılavuzunda şube müdürü ve şef sınavları için 6331 sayılı Kanundan ikişer soru öngörülmüştür. Bu yazıda kanunu sınavda sorulmaya en elverişli hükümleriyle, madde numaralarını vererek özetliyoruz.

1. Amaç, kapsam ve istisnalar

Kanunun amacı, işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve mevcut şartların iyileştirilmesi için işveren ve çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenlemektir (md. 1).

Kapsam çok geniştir: kamu ve özel sektöre ait bütün işler ve işyerleri, işverenler, işveren vekilleri ile çırak ve stajyerler dâhil tüm çalışanlar, faaliyet konusuna bakılmaksızın kanuna tabidir (md. 2/1). Kanunun uygulanmadığı faaliyetler ise md. 2/2'de sayılır:

• Fabrika, bakım merkezi, dikimevi ve benzeri işyerlerindekiler hariç Türk Silahlı Kuvvetleri, genel kolluk kuvvetleri ve MİT faaliyetleri,
• Afet ve acil durum birimlerinin müdahale faaliyetleri,
• Ev hizmetleri,
• Çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına mal ve hizmet üretenler,
• Hükümlü ve tutuklulara yönelik infaz hizmetleri sırasında iyileştirme kapsamında yapılan işyurdu, eğitim, güvenlik ve meslek edindirme faaliyetleri.

"Çalışan: Kendi özel kanunlarındaki statülerine bakılmaksızın kamu veya özel işyerlerinde istihdam edilen gerçek kişiyi" ifade eder. (6331 sayılı Kanun, md. 3/1-b)

Bu tanım sınavda sık kullanılan bir tuzaktır: 6331 açısından memur da "çalışan"dır. İş Kanunundaki "işçi" kavramıyla karıştırılmamalıdır; 4857 sayılı Kanunun kavramlarını ayrı bir yazıda anlattık: İş Kanunu temel kavramlar.

2. Bilinmesi gereken tanımlar

Madde 3'teki tanımlar soru yazmaya çok elverişlidir. En çok karıştırılanları tabloda topladık:

"Tehlike" bir potansiyeldir, "risk" ise bu potansiyelin zarara dönüşme ihtimalidir. İşveren vekilleri de kanunun uygulanması bakımından işveren sayılır (md. 3/2).

3. İşverenin yükümlülükleri

Genel yükümlülük (md. 4)

İşveren çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu çerçevede risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır, alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izler, çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu göz önüne alır. Üç cümle özellikle önemlidir:

• Dışarıdan uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz (md. 4/2).
• Çalışanların yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu etkilemez (md. 4/3).
• İşveren İSG tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz (md. 4/4).

Risklerden korunma ilkeleri (md. 5)

Kanun dokuz ilke sayar. Sıralama mantığı şudur: önce riskten kaçınılır, kaçınılamayan risk analiz edilir, risklerle kaynağında mücadele edilir; tehlikeli olan daha az tehlikeli olanla değiştirilir ve toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik verilir. Son cümle, "baret dağıtmak yeterli mi?" türündeki soruların anahtarıdır.

Risk değerlendirmesi (md. 10)

İşveren risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Değerlendirmede belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu, iş ekipmanı ile kimyasal madde seçimi, işyerinin tertip ve düzeni ile genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ve kadın çalışanların durumu dikkate alınır.

Acil durum, tahliye ve eğitim

İşveren acil durum planlarını hazırlar, önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım konularında yeterli sayıda kişiyi görevlendirir (md. 11). Çalışanlara işe başlamadan önce, iş veya çalışma yeri değişikliğinde, ekipman değiştiğinde ve yeni teknoloji uygulandığında eğitim verilir. Altı aydan fazla işten uzak kalanlara işe dönmeden önce bilgi yenileme eğitimi verilir. Eğitim maliyeti çalışana yansıtılamaz ve eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır (md. 17).

4. İSG hizmetleri: uzman, hekim ve tehlike sınıfı

İşveren çalışanları arasından iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirir; on ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde diğer sağlık personeli de görevlendirilir. Nitelikli personel yoksa hizmet ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden veya ÇASMER'lerden alınabilir (md. 6). Uzmanların belge sınıfı tehlike sınıfına göre belirlenir (md. 8/5):

Tehlike sınıfları Bakanlıkça çıkarılan tebliğle belirlenir ve tespitte o işyerinde yapılan asıl iş dikkate alınır (md. 9).

5. Çalışanın hakları ve yükümlülükleri

Çalışmaktan kaçınma hakkı (md. 13)

Ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışan, İSG kuruluna; kurul yoksa işverene başvurarak durumun tespitini ve tedbir alınmasını ister. Kurul acilen toplanır, işveren derhâl karar verir ve durum tutanakla tespit edilir. Karar çalışan lehine çıkarsa çalışan tedbir alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir; bu dönemdeki ücreti ve diğer hakları saklıdır. Tehlike önlenemez nitelikteyse çalışan bu usule uymadan işyerini terk ederek güvenli yere gider. Toplu sözleşme veya toplu iş sözleşmesiyle çalışan kamu personeli bu maddeye göre çalışmadığı dönemde fiilen çalışmış sayılır (md. 13).

Çalışanın yükümlülükleri (md. 19)

Çalışan makine ve araçları kurallara uygun kullanır, güvenlik donanımlarını keyfi olarak çıkarmaz, kişisel koruyucu donanımı doğru kullanır ve ciddi tehlike gördüğünde işverene veya çalışan temsilcisine derhal haber verir.

Çalışan temsilcisi sayısı (md. 20)

İşyerinde yetkili sendika varsa işyeri sendika temsilcileri çalışan temsilcisi olarak da görev yapar (md. 20/5).

6. Kayıt, bildirim ve sağlık gözetimi

İşveren bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutar; ramak kala olayları da inceleyip rapor düzenler. Bildirim süreleri sınavda sıkça sorulur (md. 14):

• İş kazası: kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK'ya bildirilir.
• Meslek hastalığı: işverence öğrenildiği tarihten itibaren üç iş günü içinde SGK'ya bildirilir.
• Sağlık hizmeti sunucuları kendilerine intikal eden iş kazalarını, yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucuları meslek hastalığı tanısı koydukları vakaları en geç on gün içinde SGK'ya bildirir.

Sağlık muayenesi işe girişte, iş değişikliğinde, talep hâlinde tekrarlanan uzaklaşmalardan sonra işe dönüşte ve düzenli aralıklarla yapılır. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacaklar, işe uygun olduklarını gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz (md. 15).

7. İSG kurulu ve koordinasyon

Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde işveren İSG kurulu oluşturur ve mevzuata uygun kurul kararlarını uygular (md. 22). Asıl işveren-alt işveren ilişkisinde koordinasyon asıl işverence sağlanır. Aynı çalışma alanını birden fazla işveren paylaşıyorsa işverenler iş birliği yapar; iş hanı, sanayi sitesi gibi yerlerde koordinasyonu yönetim sağlar (md. 23).

8. İdari para cezaları nasıl artırılır?

Madde 26 her yükümlülük için ayrı idari para cezası öngörür ve cezaları işyerinin büyüklüğü ve tehlike sınıfına göre artırır. Kanundaki tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellendiği için sınavda daha çok artırım oranları sorulur:

İdari para cezaları, iş kazası bildirimine ilişkin olanlar hariç Çalışma ve İş Kurumu il müdürünce verilir; bildirim yükümlülüğüne ilişkin cezaları doğrudan SGK verir. Cezalar tüzel kişiliği olmayan kamu kurumları adına da düzenlenebilir (md. 26/2).

Sınav için hızlı tekrar listesi

1. Kanun kamu ve özel bütün işyerlerine uygulanır; memur da "çalışan"dır.
2. Toplu korunma, kişisel korunmadan önce gelir.
3. İş kazası ve meslek hastalığı bildirimi: 3 iş günü.
4. İSG kurulu: 50+ çalışan ve 6 aydan uzun süren sürekli iş.
5. Çalışan temsilcisi: 2–50 çalışana 1, 2001 ve üzerine 6.
6. İşin durdurulmasına itiraz: 6 iş günü; mahkeme kararı kesin.

Hangi kanundan kaç soru geleceğini kurumunuzun ilanı belirler; genel çerçeve için görevde yükselme sınavı konuları yazımıza, tarihler için sınav takvimine bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (mevzuat.gov.tr, güncel metin)
• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı 2026 Görevde Yükselme ve Unvan Değişikliği Sınavı Başvuru Kılavuzu
• 6331 sayılı Kanun madde madde (Görevde Yüksel mevzuat sayfası)